Geloven moslims in karma islamitische visies op oorzaak en gevolg

Het concept karma is een centraal en fundamenteel principe in religies zoals het hindoeïsme en boeddhisme. Het verwijst naar de spirituele wet van oorzaak en gevolg, waarbij iemands intenties en daden in dit leven de omstandigheden van toekomstige levens bepalen. Dit idee van een cyclisch bestaan en morele boekhouding over meerdere levens is diep geworteld in deze tradities.

Binnen de islam bestaat een fundamenteel ander theologisch kader. De islam leert een strikt monotheïsme (Tawhid) en een lineair levensconcept: één leven gevolgd door een Eindoordeel. Het morele kompas wordt niet gedreven door een onpersoonlijke wet, maar door het soevereine gebod van God (Allah) zoals geopenbaard in de Koran en de Soennah.

Toch kan de vraag naar 'karma' bij moslims leiden tot een fascinerende verkenning van islamitische concepten die een oppervlakkige gelijkenis vertonen. De islam kent namelijk wel degelijk het principe van morele causaliteit in deze wereld. Het idee dat goede daden tot goede gevolgen kunnen leiden en slechte daden tot tegenspoed, is aanwezig in de leer. Dit is echter geen autonome wet, maar een werkzaamheid die door God wordt ingesteld en beheerst.

De kern van het antwoord ligt in de concepten Qadar (Gods voorbeschikking) en Hisab (de Afrekening). Waar karma een mechanisch proces is, is het islamitische wereldbeeld gebaseerd op een persoonlijke relatie tussen de schepper en de schepselen. Elke daad wordt nauwkeurig geregistreerd en zal op de Dag des Oordeels voorgelegd worden aan een alwetende en barmhartige Rechter, die de uiteindelijke beslissing velt.

Het concept van karma in de islamitische leer

Het strikt hindoeïstische en boeddhistische concept van karma, met zijn cycli van wedergeboorte en de wet van oorzaak en gevolg die het lot in toekomstige levens bepaalt, vindt geen directe basis in de islamitische leer. De islam presenteert een lineair wereldbeeld: een enkele schepping, één leven op aarde, gevolgd door een eeuwig hiernamaals.

Desalniettemin kent de islam een sterk besef van morele causaliteit, dat soms informeel met 'karma' wordt vergeleken. Dit wordt verankerd in de kernbegrippen van al-Qadā' wa al-Qadar (Gods voorbeschikking) en het onfeilbare systeem van vergelding en beloning door God. Elke handeling, goed of slecht, heeft een gevolg, zowel in deze wereld als in het hiernamaals.

De Koran en Soennah benadrukken herhaaldelijk dit principe van terugkeer. Een slechte daad leidt vaak tot negatieve gevolgen in dit leven, als een vorm van goddelijke waarschuwing of zuivering, terwijl goede daden tot zegeningen kunnen leiden. Dit is geen automatisch, onpersoonlijk mechanisme, maar een bewuste daad van God, gebaseerd op Zijn Wijsheid en Rechtvaardigheid. Een vers uit de Koran verduidelijkt dit: "Welk onheil jou ook treft, het is door wat jouw handen hebben verdiend. En Hij vergeeft veel." (Soera Ash-Shura, 42:30).

Het ultieme oordeel en de definitieve vergelding vinden echter plaats in het hiernamaals. Het systeem van al-Mīzān (de Weegschaal) op de Dag des Oordeels en de concepten van Thawāb (beloning) en Ithm (zonde) vormen de islamitische hoeksteen van morele accounting. Een moslim gelooft dat geen atoom gewicht aan goed of kwaad onopgemerkt blijft, maar dat de uiteindelijke afrekening bij God ligt.

Concluderend kan gesteld worden dat, hoewel de term en de metafysische structuur van karma vreemd zijn aan de islam, het geloof in een rechtvaardige, onfeilbare en onmiddellijke consequentie van daden diep geworteld is. Het verschil ligt in het agentschap: het is geen blinde kosmische wet, maar de daad en het oordeel van een Alwetende, Barmhartige en Rechtvaardige God.

Vergelijking tussen karma en het idee van al-Qadā’ wal-Qadar (voorbeschikking)

Hoewel zowel karma als al-Qadā’ wal-Qadar verband houden met de gevolgen van daden, berusten zij op fundamenteel verschillende grondslagen. Karma is een onpersoonlijk, causaal principe uit dharmische religies, terwijl al-Qadā’ wal-Qadar een centraal geloofsartikel in de islam is dat de alwetendheid en soevereiniteit van God benadrukt.

Het concept karma functioneert als een morele natuurwet. Elke intentie en daad zaait een karmische ‘zaad’ (karma-vipaka) dat in deze of een toekomstige levensloop zijn vruchten afwerpt. Dit is een zelfregulerend mechanisme van oorzaak en gevolg, zonder een opperrechter. Het richt zich sterk op persoonlijke verantwoordelijkheid en de mogelijkheid om door juist handelen toekomstige uitkomsten te beïnvloeden.

Al-Qadā’ wal-Qadar omvat het goddelijk decreet en de voorbeschikking. Moslims geloven dat Allah alwetend is; Zijn kennis omvat alles wat was, is en zal zijn. Qadar verwijst naar de goddelijke maat en orde van alle dingen, terwijl al-Qadā’ de uiteindelijke realisatie daarvan is. Dit sluit de menselijke vrije wil (ikhtiyar) niet uit. De mens kiest zijn daden, maar Allah weet van tevoren wat die keuze zal zijn en heeft dit in Zijn kennis vastgelegd.

Het cruciale verschil ligt in het agent-schap. Bij karma is het individu de enige architect van zijn lot binnen de cyclus van wedergeboorte. In de islam is God de Schepper en Uiteindelijke Rechter. Goede en slechte daden worden niet automatisch vergolden via een onpersoonlijk systeem, maar worden op de Dag des Oordeels gewogen door Allah, Die genadig en barmhartig kan zijn. Het lot (qadar) omvat bovendien alles, van natuurwetten tot levensvoorzieningen, niet alleen morele gevolgen.

Concluderend: karma is een moreel-ethisch causaliteitsprincipe in een cyclisch tijdsbeeld. Al-Qadā’ wal-Qadar is een geloof in de alomvattende kennis en wil van de ene God binnen een lineaire geschiedenis, die menselijke verantwoordelijkheid en goddelijke soevereiniteit verenigt.

Hoe moslims omgaan met tegenspoed zonder het concept van karma

In de islamitische levensbeschouwing bestaat het concept van karma, met zijn cycli van oorzaak en gevolg over meerdere levens, niet. Moslims benaderen tegenslag vanuit een strikt monotheïstisch kader, geworteld in het geloof in één Almachtige God (Allah). Hun reactie wordt gekenmerkt door een combinatie van aanvaarding, actie en spirituele reflectie.

De kern van dit omgaan ligt in het begrip ‘Qadr’ (het goddelijk decreet). Moslims geloven dat alles, goed en kwaad, plaatsvindt binnen de alwetendheid en wijsheid van God. Dit omvat vier niveaus:

1. Gods alomvattende kennis.



2. Het opschrijven in de Bewaarde Tafel (al-Lawh al-Mahfoez).



3. Zijn wil, waardoor alles gebeurt.



4. Het scheppen van de gebeurtenis zelf.

Deze overtuiging leidt niet tot passiviteit, maar tot een dynamische houding. Tegenspoed wordt gezien als:

• Een test (Fitna of Ibtila’): Een beproeving om geduld, geloof en veerkracht te tonen.



• Een zuivering van zonden: Het dragen van moeilijkheden met geduld kan tot vergeving van fouten leiden.



• Een kans op groei: Een moment voor zelfreflectie, hernieuwing van intenties en toenadering tot God.

De praktische en spirituele respons van een moslim is gestructureerd rond specifieke concepten en handelingen:

• Sabr (geduld): Dit is geen lijdzaamheid, maar een actieve, volhardende kracht om standvastig te blijven in het goede, terwijl men de moeilijkheid doorstaat.



• Shukr (dankbaarheid): Het uiten van dankbaarheid, niet alleen voor zegeningen, maar ook voor de lessen in tegenspoed.



• Doen van Istighfar (om vergeving vragen): Zelfreflectie of de tegenslag een gevolg is van eigen handelen en daar berouw over tonen.



• Het verrichten van Du’a (smeekbede): Het rechtstreeks en persoonlijk tot God wenden voor hulp, leiding en verlichting.



• Praktische stappen ondernemen (Tawakkul): Men neemt alle noodzakelijke wereldse maatregelen (zoals een dokter bezoeken of een probleem analyseren), terwijl men het uiteindelijke resultaat aan God toevertrouwt.

Het cruciale verschil met karma ligt in de intentie (Niyyah) en de relatie met God. Goede daden worden niet verricht om een toekomstig lot in een volgend leven ‘te verdienen’, maar uit plichtsbesef en verlangen naar Gods tevredenheid. Het resultaat van handelingen – zowel in dit leven als in het Hiernamaals – ligt volledig in Gods hand. Tegenslag is dus geen ‘terugbetaling’ voor een vorig leven, maar een betekenisvolle gebeurtenis binnen een lineair leven dat leidt naar de uiteindelijke ontmoeting met de Schepper.

Veelgestelde vragen:

Geloven moslims in karma zoals dat in het boeddhisme of hindoeïsme voorkomt?

Nee, moslims geloven niet in karma in de klassieke zin van het woord, zoals de onveranderlijke wet van oorzaak en gevolg over meerdere levens zoals in het boeddhisme of hindoeïsme. De islam heeft een eigen, duidelijk omschreven geloofsleer over handelingen en hun gevolgen. Het centrale concept is hier 'al-qadā' wa'l-qadar' (beschikking en voorbeschikking), waarbij God soeverein is en het lot bepaalt. Handelingen worden beoordeeld binnen het kader van gehoorzaamheid of ongehoorzaamheid aan Gods geboden. De beloning of bestraffing daarvoor vindt plaats in het Hiernamaals (al-Akhirah), en is niet een automatisch proces maar een bewuste beslissing van God.

Ik hoor wel eens moslims het woord 'karma' gebruiken. Wat bedoelen ze dan?

Wanneer sommige moslims in het dagelijks taalgebruik het woord 'karma' noemen, gebruiken ze het meestal informeel en figuurlijk, niet als theologisch begrip. Ze bedoelen dan dat slechte daden op een of andere manier negatieve gevolgen kunnen hebben in dit leven, of andersom. Dit komt dicht in de buurt van het islamitische concept van 'jouw daden komen naar je terug'. In de islamitische traditie bestaat het idee dat goede daden zegeningen (baraka) kunnen aantrekken en zonden tegenspoed kunnen veroorzaken. Dit is echter geen blinde, onpersoonlijke wet, maar valt onder Gods wijsheid en management van de wereld. Het is een manier van spreken, niet de kern van het geloof.

Wat is het belangrijkste verschil tussen karma en het islamitische idee van verantwoording?

Het fundamentele verschil ligt in het mechanisme en het einddoel. Karma wordt vaak gezien als een onpersoonlijke, kosmische wet die automatisch werkt over cycli van wedergeboorte. De islam leert daarentegen over een persoonlijke, alwetende God die elke daad ziet en er op een specifiek moment oordeel over velt. Verantwoording (hisāb) is niet automatisch; het is een bewuste berekening en rechtspraak door God op de Dag des Oordeels. Bovendien is in de islam Gods genade (rahmah) een allesoverheersend factor die het strikte 'oog om oog'-principe kan overstijgen. Een zondaar kan altijd berouw tonen en vergiffenis ontvangen, wat het deterministische karakter van karma doorbreekt.

Bestaat er een concept in de islam dat lijkt op karma, maar dan anders?

Ja, er zijn concepten die oppervlakkige gelijkenissen vertonen. Het dichtstbij komt wellicht het principe dat in een hadith (overlevering) wordt verwoord: "Een goede daad leidt tot een andere goede daad, en een slechte daad leidt tot een andere slechte daad." Dit benadrukt het morele effect van handelingen op het karakter van een persoon en zijn omgeving. Ook is er het idee dat zonden een sluier over het hart leggen en goede daden het hart verlichten, wat de waarneming van waarheid beïnvloedt. Het belangrijkste onderscheid blijft dat deze processen plaatsvinden binnen het raamwerk van een door God geleide wereldorde, met het eeuwige leven in het Hiernamaals als de uiteindelijke plek van volledige rechtvaardigheid, waar alle schijnbare onrechtvaardigheden van deze wereld worden rechtgezet.