Doen moslims aan oud en nieuw?

De jaarwisseling, een moment dat in veel samenlevingen uitbundig wordt gevierd met vuurwerk, feesten en goede voornemens, roept voor niet-moslims vaak vragen op over de positie van moslims hierin. Het antwoord is niet eenduidig, maar wordt gevormd door een samenspel van religieuze voorschriften, culturele tradities en persoonlijke interpretaties.

Vanuit strikt religieus perspectief kent de islam zijn eigen kalender, de Hijri-kalender, die gebaseerd is op maanmaanden. De islamitische nieuwjaarsdag, Ra's al-Sana, markeert de migratie van de Profeet Mohammed van Mekka naar Medina en valt elk jaar op een andere datum volgens de Gregoriaanse kalender. Deze dag wordt door veel moslims wel erkend, vaak met bezinning en gebed, maar niet op dezelfde uitbundige wijze als de Gregoriaanse jaarwisseling.

De viering van 31 december heeft dus geen religieuze grondslag in de islam. Voor veel praktiserende moslims is de vraag of zij 'aan oud en nieuw doen' daarom primair een kwestie van geloofsleer en naleving. Aspecten zoals het consumeren van alcohol, excessief feesten of handelingen die als tijdverspilling worden gezien, kunnen op religieuze bezwaren stuiten. Tegelijkertijd zien veel moslims het moment als een seculiere, maatschappelijke gebeurtenis.

De praktijk toont een breed spectrum. Sommige moslims kiezen ervoor de avond rustig thuis door te brengen, mogelijk met gebed en reflectie. Anderen benutten het als een sociaal familiefeest zonder de elementen die in strijd zijn met hun geloof. Weer anderen nemen volledig deel aan de maatschappelijke viering. Deze keuze wordt mede bepaald door culturele achtergrond, persoonlijke overtuiging en de mate van religieuze observantie.

Verschil tussen islamitisch en westers nieuwjaar volgens de kalender

Het fundamentele verschil ligt in het type kalender dat wordt gebruikt. Het westerse nieuwjaar (1 januari) markeert het begin van het jaar volgens de gregoriaanse kalender. Dit is een zonnekalender, gebaseerd op de cyclus van de aarde rond de zon, die ongeveer 365 dagen duurt. De maanden zijn niet verbonden met de maanfasen.

Het islamitisch nieuwjaar (Ra's al-Sana) daarentegen volgt de hijri-kalender, een zuivere maankalender. Een maand begint met de waarneming van de nieuwe maansikkel en een jaar telt twaalf maanmaanden, wat ongeveer 354 of 355 dagen oplevert. Het islamitisch nieuwjaar schuift daarom elk jaar ongeveer tien à elf dagen terug ten opzichte van het gregoriaanse jaar.

De start van een nieuw hijri-jaar is dus niet gebonden aan een vast seizoen. Hierdoor vindt het islamitisch nieuwjaar in de loop van de decennia plaats in verschillende westerse maanden en seizoenen.

De gregoriaanse kalender heeft als primair doel de seizoenen nauwkeurig te volgen voor landbouw en burgerlijk leven. De hijri-kalender heeft primair een religieuze functie en bepaalt de data voor belangrijke gebeden, vastenperioden zoals Ramadan, en bedevaarten zoals de Hajj.

Concluderend: het westers nieuwjaar is een vaste datum in een zonnekalender, terwijl het islamitisch nieuwjaar een beweeglijke datum is in een maankalender, met elk een geheel andere oorsprong en maatschappelijke functie.

Regels en overwegingen voor feestvierders tijdens de jaarwisseling

Voor moslims die de jaarwisseling willen markeren, is bewustwording van de islamitische principes essentieel. De kernvraag is niet of het 'mag', maar hoe het op een manier kan die in overeenstemming is met het geloof. De volgende regels en overwegingen vormen een leidraad.

Allereerst is het verboden om handelingen te verrichten die inherent strijdig zijn met de islamitische leer. Dit omvat het consumeren van alcoholische dranken, excessief gemengd verkeer tussen mannen en vrouwen zonder grenzen, en deelname aan bijgelovige praktijken zoals voorspellingen of het geloven in 'geluk' door bepaalde rituelen. Een feest dat draait om deze elementen dient vermeden te worden.

Het is toegestaan om samen te komen met familie en vrienden in een bescheiden setting. Een dergelijke bijeenkomst kan worden benut voor dankbaarheid (shukr) en reflectie. Het terugblikken op het afgelopen jaar en het stellen van goede intenties voor het nieuwe jaar zijn op zichzelf prijzenswaardige daden, mits gekoppeld aan het gedenken van Allah.

Financiële verplichtingen dienen nagekomen te worden voordat het nieuwe jaar begint. Het vereffenen van schulden en het geven van verplichte liefdadigheid (zakat) zijn belangrijke religieuze plichten. Het nieuwe jaar starten met een schone lei op dit vlak heeft prioriteit boven wereldlijke vieringen.

Tot slot is het van groot belang om geen deel te nemen aan activiteiten die schade veroorzaken. Dit slaat zowel op het fysieke gevaar van illegaal vuurwerk als op het psychische leed door overlast. Het beschermen van leven, eigendom en de rust van de gemeenschap – inclusief buren die niet vieren – is een islamitische plicht (amar bil ma'roef wa nahi anil munkar). De jaarwisseling is geen vrijbrief voor gedrag dat indruist tegen de waarden van respect en verantwoordelijkheid.

Alternatieve manieren voor moslims om de overgang te markeren

Voor veel moslims die de viering van de Gregoriaanse jaarwisseling niet passend vinden, biedt de islamitische traditie en persoonlijke spiritualiteit zinvolle alternatieven. Deze momenten sluiten beter aan bij het geloof en bieden ruimte voor reflectie en verbetering.

De belangrijkste religieuze overgang is de Hijri-nieuwjaar, oftewel Ras as-Sana. Dit markeert de migratie van de Profeet Mohammed (vzmh) van Mekka naar Medina. Het is een dag voor bezinning, niet voor feestelijk vertier. Moslims kunnen deze dag markeren door de geschiedenis te bestuderen, dankbaarheid te tonen en goede voornemens te maken voor het komende islamitische jaar.

Een krachtig moment voor persoonlijke evaluatie is de maand Muharram, specifiek de dag van Ashura. Naast het herdenken van belangrijke historische gebeurtenissen, is het een aanbevolen dag om te vasten. Het vasten op de 9e en 10e van Muharram wordt gezien als een verzoening van de zonden van het afgelopen jaar, wat een diepgaande spirituele jaarafsluiting en -start biedt.

De overgang naar een nieuw Gregoriaans jaar kan ook gebruikt worden voor een seculiere, maar nuttige gewoonte: het maken van wereldlijke intenties (niyyah) en doelen. Dit kunnen professionele, educatieve of persoonlijke ontwikkelingsdoelen zijn, zoals het leren van een nieuwe vaardigheid of meer tijd voor familie vrijmaken. Het formuleren hiervan met een oprechte intentie geeft het een waardige plaats in het leven van een gelovige.

Een andere betekenisvolle handeling is het verrichten van extra gebeden (salaat) en het doen van smeekbeden (dua). Men kan tijd nemen om Allah te danken voor de genoten van het afgelopen jaar, om vergeving te vragen voor tekortkomingen en om zegeningen en kracht te vragen voor het komende jaar. Dit kan individueel of in gezinsverband.

Ten slotte is de overgang een ideaal moment voor een daad van liefdadigheid (sadaqah) of het verbreken van een slechte gewoonte. Het weggeven van een bedrag aan een goed doel of het vastleggen om te stoppen met roddelen of verspilling, zijn concrete daden die een frisse start symboliseren en beloond worden in de islam.

Veelgestelde vragen:

Is het vieren van Oud & Nieuw volgens de islam toegestaan?

Dit hangt af van wat er precies wordt gevierd en hoe. De overgang naar een nieuw kalenderjaar op zich wordt door veel moslims niet als een religieuze gebeurtenis gezien. Het is een seculiere, tijdrekundige aangelegenheid. Daarom is een bescheiden bijeenkomst met familie, het wensen van een goed jaar of het nemen van goede voornemens op zich niet verboden (haram). Veel geleiden benadrukken wel dat gedrag dat altijd verboden is, zoals het consumeren van alcohol, excessief gemengd feesten of geld verspillen, ook op oudejaarsavond niet opeens toegestaan is. De kern van het oordeel ligt dus niet bij de datum, maar bij de handelingen die erop plaatsvinden.

Waarom lijkt een deel van de moslims niet mee te doen met de jaarwisseling?

Er zijn verschillende, vaak samenvloeiende redenen. Ten eerste volgt de islam een maankalender, waardoor religieuze feesten zoals het Offerfeest en Ramadan elk jaar ongeveer elf dagen verschuiven. De westerse gregoriaanse jaarwisseling heeft dus geen religieuze betekenis. Ten tweede vermijden sommige moslims uitdrukkelijk handelingen die lijken op gebruiken van andere geloven (imitatie), wat in dit geval kan spelen. Ten derde keert men zich soms tegen het uitbundige, wereldse karakter van veel festiviteiten. Een vierde praktische reden is dat het vuurwerk veel dieren ernstig laat lijden, wat op zichzelf een reden kan zijn om het niet te steunen. Het is een persoonlijke afweging, waarbij veel moslims kiezen voor een rustig samenzijn thuis, gebeden om een goede toekomst of het bestuderen van de betekenis van de islamitische maand Muharram, die kort erna vaak begint.