Jodendom en islam historische oorsprong en ontwikkeling van beide religies

De vraag naar de historische en religieuze chronologie tussen het jodendom en de islam raakt aan de kern van de drie grote monotheïstische tradities. Om een helder antwoord te formuleren, is een onderscheid essentieel: dat tussen de oorsprong van de religies als geïnstitutionaliseerde geloofssystemen en de oorsprong van de bijbelse figuren die binnen beide tradities een fundamentele rol spelen.

Het jodendom vindt zijn historische oorsprong in de Verbondssluiting tussen God en de aartsvader Abraham, en later in de openbaring van de Thora aan Mozes bij de berg Sinaï. Deze gebeurtenissen, zoals beschreven in de Hebreeuwse Bijbel, vinden hun oorsprong in het tweede en eerste millennium voor de gewone jaartelling. De islam daarentegen ontstond in de zevende eeuw van de gewone jaartelling met de openbaring van de Koran aan de profeet Mohammed. Historisch gezien is het jodendom dus duidelijk ouder.

De verbinding tussen beide religies wordt echter gevormd door een gedeelde spirituele afstamming. Zowel joden als moslims beschouwen Abraham (Ibrahim) als een centrale aartsvader en pionier van het monotheïsme. Via zijn zoon Isaak stamt het joodse volk af, terwijl moslims via zijn zoon Ismaël hun spirituele – en volgens de islamitische traditie ook etnische – afkomst herleiden. Binnen dit gedeelde verhaal claimt geen van beide religies de ander te hebben voorafgegaan; zij beschouwen zichzelf als takken van dezelfde abrahamitische stam.

Concluderend kan gesteld worden dat de religie van het jodendom historisch gezien eeuwen voorafgaat aan de islam. De belangrijkste profeten en grondleggers van het jodendom, zoals Abraham en Mozes, worden binnen de islam echter gerespecteerd als gezaghebbende boodschappers van God, die aan Mohammed voorafgingen. Het antwoord op de vraag is daarom tweeledig en weerspiegelt het complexe samenspel tussen geschiedenis, theologie en gedeelde traditie.

De historische oorsprong: Abraham als gemeenschappelijke voorvader

Om de vraag naar de chronologische volgorde te beantwoorden, moet men terugkeren naar de figuur van Abraham (Ibrahim in de islam). Volgens de heilige geschriften van het jodendom, christendom en de islam is Abraham de patriarch die als spirituele en biologische voorvader van beide volkeren wordt beschouwd. Zijn verhaal vormt het cruciale vertrekpunt.

Het jodendom vindt zijn oorsprong in het verbond dat God sloot met Abraham, zoals beschreven in de Tenach. Dit verbond werd doorgegeven via zijn zoon Isaak, de zoon van Abraham en zijn vrouw Sara. Isaak is de aartsvader van het volk Israël, en zijn zoon Jakob (later Israël genoemd) wordt traditioneel gezien als de voorvader van de twaalf stammen. De religieuze, juridische en culturele identiteit van het joodse volk ontwikkelde zich gedurende vele eeuwen, met de uittocht uit Egypte en de wetgeving op de berg Sinaï als fundamentele gebeurtenissen.

De islam erkent deze lijn volledig maar volgt een aanvullende afstammingslijn via Abrahams eerstgeboren zoon, Ismaël (Isma'il in de islam), die hij kreeg met Hagar (Hajar). Volgens de Koran werd Ismaël samen met zijn vader Abraham de heilige Ka'aba in Mekka bouwen en ontving hij het profeetschap. De Arabische stammen, en later de profeet Mohammed (570-632 n.Chr.), worden binnen de islamitische traditie beschouwd als afstammelingen van Ismaël.

Historisch gezien zijn de joden dus als religieuze en etnische groep eerder gevestigd. De vroegste joodse koninkrijken dateren uit het tweede en eerste millennium voor de gewone jaartelling. De islam daarentegen ontstond als religie in de 7e eeuw na Christus op het Arabisch Schiereiland, met de openbaringen aan profeet Mohammed. Dit betekent dat het jodendom historisch gezien aanzienlijk ouder is.

Het theologische perspectief biedt echter een andere nuance. Beide religies zien zichzelf als de vervulling of de correcte voortzetting van het oorspronkelijke monotheïstische geloof van Abraham. Zij beschouwen elkaar niet als geheel nieuwe uitvindingen, maar als terugkeer naar de zuivere eredienst van de ene God zoals Abraham die belichaamde. In die zin claimen beide een directe spirituele lijn met dezelfde oorsprong, ondanks het grote historische tijdsverschil in hun vorming als georganiseerde religies.

Het ontstaan van het jodendom en de Thora

Het jodendom vindt zijn oorsprong in het oude Nabije Oosten, meer dan 3500 jaar geleden. De grondlegger is de aartsvader Abraham, die volgens de traditie rond 1800 v.Chr. door God werd geroepen. Deze roeping, de verbondssluiting, vormt het theologische beginpunt: Abraham belooft trouw aan één God, en God belooft zijn nakomelingen tot een groot volk te maken.

De centrale geschiedenis is de Exodus onder leiding van Mozes, rond de 13e eeuw v.Chr. De bevrijding uit de slavernij in Egypte en de openbaring op de berg Sinaï zijn fundamenteel. Tijdens die openbaring ontvangt Mozes de Tien Geboden en, volgens de traditie, de gehele Thora. Deze gebeurtenis vormt het volk Israël tot een religieuze gemeenschap gebonden aan een goddelijke wet.

De Thora, ook wel de Vijf Boeken van Mozes genoemd, is de kern van de joodse geschriften. Het omvat Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. De tekst bevat scheppingsverhalen, de geschiedenis van de aartsvaders, de wetten en de verbondsrelatie. De canonisering, het vastleggen als gezaghebbende tekst, vond geleidelijk plaats en werd vermoedelijk rond de 5e eeuw v.Chr. voltooid.

Het jodendom als gestructureerde monotheïstische religie ontwikkelde zich verder tijdens de periode van de koningen, profeten en de ballingschap. De verwoesting van de Eerste Tempel in 586 v.Chr. en de Babylonische ballingschap waren cruciale momenten die leidden tot herinterpretatie en verdieping van de religieuze identiteit, met de Thora als onwrikbaar ankerpunt.

De komst van de islam en de relatie tot eerdere openbaringen

De islam positioneert zichzelf niet als een geheel nieuwe religie, maar als de voltooiing en bekrachtiging van de oorspronkelijke monotheïstische openbaring die door de geschiedenis heen aan verschillende volkeren is gezonden. Volgens de Koran is de boodschap van de absolute eenheid van God (Tawhid) altijd dezelfde geweest, geopenbaard aan profeten zoals Adam, Noach, Abraham, Mozes en Jezus.

Deze profeten en de geschriften die zij ontvingen – de Thora (Tawrat) aan Mozes, de Psalmen (Zaboer) aan David en het Evangelie (Indjiel) aan Jezus – worden binnen de islam als waarachtig en goddelijk erkend. De Koran stelt echter dat de oorspronkelijke teksten in de loop der tijd veranderd of verkeerd geïnterpreteerd zijn door hun volgelingen. De komst van de profeet Mohammed en de openbaring van de Koran worden gezien als een definitieve verduidelijking en correctie.

De relatie wordt kernachtig samengevat in de Koranische verzen die de gelovigen oproepen om te zeggen: "Wij geloven in God en in wat naar ons is neergezonden en in wat naar Abraham, Ismaël, Izaak, Jacob en de stammen is neergezonden, en in wat aan Mozes en Jezus is gegeven en in wat aan de profeten door hun Heer is gegeven. Wij maken geen enkel onderscheid tussen hen." Hiermee bevestigt de islam de gemeenschappelijke oorsprong, maar claimt zij de laatste en onvervalste vorm van de openbaring te zijn.

Deze theologische visie verklaart de centrale positie van figuren als Abraham (Ibrahim) binnen de islam. Hij wordt gezien als een zuivere monotheïst (een Hanief) die noch jood noch christen was, maar zich volledig aan God had overgegeven – hetgeen de essentie van "islam" als overgave is. Moslims zien zichzelf daarom als deel van de spirituele afstammingslijn van Abraham, via zijn zoon Ismaël, terwijl het jodendom deze lijn via Izaak volgt.

Concreet betekent dit dat de islam de joden en christenen beschouwt als "Mensen van het Boek" (Ahl al-Kitab), waarmee een speciale, respectvolle relatie mogelijk is. Hun geloof bevat een kern van waarheid, maar is volgens de islamitische leer incompleet of veranderd. De Koran, als het letterlijke en onvervalste woord van God, is de laatste en beslissende openbaring die voor de gehele mensheid bedoeld is, en profeet Mohammed is de "Zegel der Profeten".

Chronologie in de geschiedenisboeken: belangrijke data vergeleken

Om de vraag "Wie was er eerst?" te beantwoorden, is een duidelijke chronologische vergelijking essentieel. De geschiedenis van het jodendom en de islam begint niet in hetzelfde tijdperk, zoals deze tijdlijn aantoont.

1. Het jodendom (Bronstijd / IJzertijd):
   
   
   
   
   
   • Rond 2000-1500 v.Chr.: De aartsvaders (Abraham, Izaak, Jakob), die als de spirituele voorouders van het joodse volk worden beschouwd, leven volgens de Hebreeuwse Bijbel.
   
   
   
   • Rond 1250 v.Chr.: De exodus uit Egypte onder leiding van Mozes, aan wie de Thora (de eerste vijf boeken van de Bijbel) wordt geopenbaard.
   
   
   
   • Rond 1000-960 v.Chr.: Koning David verenigt de stammen en maakt Jeruzalem tot centrum. Zijn zoon, Salomo, bouwt de eerste Tempel.
   
   
   
   • 6e eeuw v.Chr.: De Babylonische ballingschap vindt plaats. De centrale teksten en identiteit van het jodendom krijgen hun definitieve vorm.
   
   
   
   
   
   

Dit toont aan dat het jodendom al meer dan 1500 jaar als gevestigde monotheïstische religie en volksgemeenschap bestond vóór het begin van de islam.

2. De islam (Laat Oudheid):
   
   
   
   
   
   • 570 n.Chr.: Geboorte van de profeet Mohammed in Mekka.
   
   
   
   • 610 n.Chr.: Mohammed ontvangt volgens islamitisch geloof zijn eerste openbaring van de engel Gabriël. Dit markeert het begin van de Koran-openbaringen.
   
   
   
   • 622 n.Chr.: De Hidjra – Mohammed's migratie van Mekka naar Medina. Dit vormt het begin van de islamitische kalender.
   
   
   
   • 632 n.Chr.: Overlijden van de profeet Mohammed. Tegen die tijd was het grootste deel van Arabië tot de islam bekeerd.
   
   
   
   
   
   

De chronologie maakt het onderscheid duidelijk: de joodse traditie vindt haar oorsprong in de bronstijd, terwijl de islamitische traditie ruim twaalf eeuwen later, in de 7e eeuw na Christus, ontstond. Historisch gezien waren de joden er dus eerst.

Een cruciaal verband is dat de islam zelf het jodendom als een eerdere openbaringsreligie erkent. De Koran verwijst vaak naar joodse profeten zoals Abraham, Mozes en Salomo, en beschouwt hen als voorgangers van Mohammed. De chronologie in de geschiedenisboeken bevestigt deze opeenvolging.

Veelgestelde vragen:

Wie kunnen eigenlijk als de 'eerste' Joden beschouwd worden?

De term 'Joden' komt van het koninkrijk Juda, dat na de dood van koning Salomo ontstond rond 930 v.Chr. De religieuze en culturele identiteit gaat echter verder terug naar de aartsvaders Abraham, Izaäk en Jakob, die volgens de overlevering rond 1800-1500 v.Chr. leefden. Het monotheïsme van Abraham wordt gezien als het beginpunt. De wetten en een centraal priesterschap kregen vorm tijdens de exodus uit Egypte (rond 13e eeuw v.Chr.) onder Mozes. Dus: de patriarchale periode vormde de basis, de nationale en religieuze identiteit kristalliseerde zich uit tijdens de exodus en de latere koninkrijken.

Als de islam veel later kwam, waarom verwijzen moslims dan ook naar Abraham?

De islam beschouwt zich niet als een nieuwe religie, maar als de hersteloperatie van het oorspronkelijke monotheïsme van Abraham, dat volgens de koran later door joden en christenen veranderd of verwaarloosd werd. Abraham (Ibrahim) wordt in de koran gezien als een zuivere monotheïst (een 'hanif') die de Kaäba in Mekka bouwde. Moslims zien hem dus niet als een 'jood' of 'christen' in de latere historische betekenis, maar als de spirituele voorvader van alle gelovigen. De rituele handelingen tijdens de hadj herdenken bijvoorbeeld daden van Abraham en zijn familie.

Bestond het begrip 'jodendom' al zoals we het nu kennen ten tijde van Abraham?

Nee, dat is een anachronisme. Ten tijde van de aartsvaders was er sprake van een familie- of stamcultus rond de God van Abraham, Izaäk en Jakob. Het was nog geen gecodificeerde religie met een uitgebreide wet (Thora) of een gevestigd priesterschap. Het proces van vorming tot een volk met een duidelijke religieuze wet vond vooral plaats tijdens en na de exodus. Het klassieke jodendom, met zijn focus op de Thora en de Tempel, ontwikkelde zich verder tijdens de koninkrijken en vooral na de Babylonische ballingschap (6e eeuw v.Chr.).

Mohammed kwam in de 7e eeuw. Hoe verklaart de islam zelf zo'n groot tijdsverschil?

Volgens de islamitische leer stuurde God door de eeuwen heen profeten naar verschillende volkeren, zoals Noach, Abraham, Mozes en Jezus, elk met een boodschap voor hun tijd en gemeenschap. Deze boodschappen werden volgens de koran echter vaak vergeten of vervalst. De openbaring aan de profeet Mohammed (610-632 n.Chr.) is de laatste, definitieve en voor de hele mensheid bedoelde bevestiging en afronding van die eerdere waarschuwingen. Het grote tijdsverschil wordt dus gezien als een periode waarin eerdere gemeenschappen van het rechte pad afdwaalden, waarna een nieuwe correctie nodig was.

Zijn er historische aanwijzingen voor contacten tussen vroege moslims en joodse stammen?

Ja, die zijn er duidelijk. Toen Mohammed en zijn volgelingen in 622 naar Medina emigreerden, leefden daar verschillende invloedrijke joodse stammen. Er was aanvankelijk verwachting en interactie, omdat Mohammed zijn boodschap presenteerde als een bevestiging van het eerdere monotheïsme. De gebedsrichting (qibla) was aanvankelijk zelfs naar Jeruzalem. Door theologische meningsverschillen en politieke conflicten verzuurden de relaties. Gebeurtenissen zoals de verdrijving van de stammen Banu Qaynuqa en Banu Nadir, en het conflict met de Banu Qurayza, markeren deze breuk. Deze contacten hebben de vroege islamitische rituelen, wetten en verhalen wel beïnvloed.