De dreiging van een aanslag in Nederland risico's en realiteit

De vraag naar de kans op een terroristische aanslag in Nederland is complex en verontrustend. Het is een onderwerp dat regelmatig de publieke en politieke agenda bepaalt, vaak aangewakkerd door gebeurtenissen in het buitenland of dreigingsrapporten van de autoriteiten. Nederland is, als open democratische samenleving en actief lid van internationale coalities, helaas geen onzichtbare of immuniteitsbezittende entiteit op de wereldkaart.

De realiteit is dat de dreiging reëel is en door instanties zoals de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) structureel wordt beoordeeld. Deze dreiging fluctueert en wordt beïnvloed door mondiale ontwikkelingen, conflicten in het buitenland en de activiteiten van zowel jihadistische als extreemrechtse en linkse extremistische groeperingen. Het dreigingsniveau staat niet op 'nul' en heeft dat ook lang niet gestaan, wat betekent dat een zekere kans altijd aanwezig wordt geacht.

Dit betekent echter geenszins dat Nederland hulpeloos is overgeleverd. Een uitgebreid veiligheidsapparaat, bestaande uit politie, inlichtingendiensten, justitie en preventieprogramma's, werkt continu om concrete plannen te verstoren en de voedingsbodem voor radicalisering tegen te gaan. De kans op een aanslag is dus het resultaat van een dynamische wisselwerking tussen de intenties van kwaadwillenden en het vermogen van de staat om deze te detecteren en te neutraliseren.

Om de vraag genuanceerd te kunnen benaderen, is het noodzakelijk om te kijken naar de aard van de dreiging, de historische context van aanslagen en dreigingen op Nederlands grondgebied, en de effectiviteit van het huidige beleid. Deze analyse biedt geen eenvoudig ja of nee, maar wel een gefundeerd inzicht in de kwetsbaarheden en veerkracht van de Nederlandse samenleving.

Hoe beoordeelt de NCTV het huidige dreigingsniveau?

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) hanteert een vijfpuntsschaal om het dreigingsniveau voor Nederland aan te geven. Dit niveau wordt periodiek, minimaal elk kwartaal, geëvalueerd op basis van uitgebreide analyse van beschikbare inlichtingen, trends en incidenten.

Het oordeel van de NCTV is een integraal beeld, gevormd door het combineren van twee kernvragen: wat is de intentie van dreigingsactoren en wat is hun vermogen om een aanslag uit te voeren? Intentie wordt afgeleid uit propaganda, communicatie en geplande activiteiten. Het vermogen wordt beoordeeld op basis van factoren zoals de aanwezigheid van netwerken, de beschikbaarheid van wapens en de logistieke mogelijkheden.

Momenteel staat het algemene dreigingsniveau voor Nederland op 'substantieel' (niveau 4 op een schaal van 5). Dit betekent dat de kans op een aanslag in Nederland reëel is. Deze inschatting wordt al langere tijd gehandhaafd, wat wijst op een hardnekkige dreiging.

De primaire bron van deze dreiging vormt jihadistisch terrorisme. Daarnaast houdt de NCTV structureel rekening met dreigingen vanuit extreemrechts en extreemlinks terrorisme, evenals met statelijke actoren die ondermijnende activiteiten kunnen uitvoeren. De impact van internationale conflicten op de radicaliseringsgraad wordt continu gemonitord.

De NCTV benadrukt dat het dreigingsniveau een landelijk gemiddelde weergeeft. Specifieke doelwitten, zoals kritieke infrastructuur, politieke bijeenkomsten of religieuze locaties, kunnen een verhoogd risico lopen. De dienst werkt daarom nauw samen met partners op lokaal niveau en vitale sectoren om gerichte maatregelen te kunnen nemen.

Welke typen aanslagen zijn de afgelopen jaren gepleegd of verijdeld?

De dreiging in Nederland is divers en heeft zich de afgelopen jaren in verschillende vormen gemanifesteerd. De terreuraanslag met een voertuig en mesaanvallen zijn helaas werkelijkheid geworden, zoals bij de aanslagen op de Koninginneweg in Amsterdam (2018) en in Groningen (2019). Dit type laagdrempelige aanval, geïnspireerd door extremistische propaganda, blijft een zorgwekkend fenomeen.

Daarnaast heeft de gerichte moord met een terroristisch motief plaatsgevonden, zoals de dood van filmmaker Theo van Gogh in 2004. Recenter toonden verijdelde plannen aan dat dit dreigingsbeeld blijft bestaan, waarbij ook aanvallen op politici en publieke figuren worden overwogen.

De autoriteiten hebben meerdere complexe samenzweringen verijdeld die wezen op de voorbereiding van grootschalige aanslagen met explosieven. Hierbij werden in beslag genames gedaan van materialen voor het maken van bommen, zoals in 2018 in Weert. Deze plannen hadden vaak het doel om zoveel mogelijk slachtoffers te maken op openbare plaatsen.

Een ander significant type is de jihadistische gevangenisopstand of gijzeling, zoals de gewelddadige bestorming van een terrorisme-afdeling in de gevangenis in Vught in 2022. Dit onderstreept het voortdurende risico van geweld door geradicaliseerde individuen, ook binnen detentie.

Tenslotte is er een duidelijke dreiging vanuit rechts-extremistisch en ideologisch gemotiveerd geweld. Dit omvat verijdelde plannen voor aanslagen op bijvoorbeeld moskeeën of het elektriciteitsnet, maar ook daadwerkelijke geweldsincidenten die het karakter van een terroristische aanslag kunnen dragen.

Wat zijn de belangrijkste doelwitten en methodes van terroristen in Nederland?

Terroristen in Nederland richten zich primair op doelwitten die een hoge symbolische, maatschappelijke of economische waarde hebben. Openbare evenementen en drukbezochte locaties staan bovenaan de lijst. Dit omvat muziekfestivals, markten, sportstadions en transportknooppunten zoals centrale stations en luchthavens. De aanslag op het winkelcentrum in Alphen aan den Rijn in 2011 is een voorbeeld van deze tactiek.

Politieke en ideologische symbolen vormen een tweede belangrijk doelwit. Hieronder vallen gebouwen van de overheid, het Binnenhof, rechtbanken en politiebureaus. Ook ambassades of gebedshuizen die geassocieerd worden met bepaalde groeperingen kunnen worden aangevallen, vaak met de intentie om maatschappelijke polarisatie en religieuze spanningen te vergroten.

Wat methodes betreft, zien dreigingsanalisten een verschuiving van complexe geplande aanslagen naar eenvoudigere, meer impulsieve aanvallen. Het gebruik van alledaagse voorwerpen als wapen is dominant. Dit zijn zogenaamde 'low-tech' aanslagen met messen, auto's of vrachtwagens die worden gebruikt om in te rijden op menigten. Deze methode vereist weinig voorbereiding en is moeilijk te detecteren.

Daarnaast blijft het risico op aanvallen met explosieven of vuurwapens bestaan, zij het dat het verkrijgen van explosieven meer planning vergt. Cyberaanvallen op vitale infrastructuur, zoals energienetwerken of waterbeheer, worden gezien als een opkomende dreiging met potentieel voor grote maatschappelijke ontwrichting.

Een cruciale methode is de online radicalisering en het 'lone actor'-model. Potentiële daders handelen steeds vaker alleen of in zeer kleine cellen, geïnspireerd door extremistische propaganda online zonder direct bevel van een terroristische organisatie. Dit maakt hun activiteiten moeilijk op te sporen voor veiligheidsdiensten.

Hoe kan de bevolking alert zijn op verdachte situaties?

Alertheid van burgers is een cruciale schakel in het voorkomen van aanslagen. Het gaat niet om wantrouwen, maar om het herkennen van afwijkend gedrag of objecten die niet in de omgeving thuishoren. Meld altijd verdachte zaken bij de politie via 0900-8844 of, bij acuut gevaar, 112.

Let op deze signalen bij personen of voertuigen:

• Ongebruikelijk observeren of fotograferen van gevoelige objecten (stations, evenemententerreinen).



• Het ongepast testen van beveiligingsmaatregelen of toegangscontroles.



• Het achterlaten van bagage, pakketjes of andere objecten op openbare plaatsen.



• Het gebruik van valse identiteitsbewijzen of het onnatuurlijk vermijden van contact met autoriteiten.



• Het heimelijk uitwisselen van voorwerpen of geld in het openbaar.



• Een voertuig dat lang parkeert bij gevoelige locaties, ongebruikelijk zwaar beladen is of waaruit druppels vloeistof lekken.

Let op deze signalen in uw directe omgeving (woning, bedrijf, vereniging):

• Het huren van ruimtes zonder een logische reden, met contant geld en weinig interesse in de voorwaarden.



• Het afsluiten van ramen met bijvoorbeeld dekens of folie, of het ongebruikelijk afschermen van een ruimte.



• De aanwezigheid van onbekende chemicaliën, geuren of specifieke materialen (bv. kunstmest, waterstofperoxide).



• Het weggooien van specifiek afval dat niet past bij de situatie, zoals grote hoeveelheden verpakkingsmateriaal van chemicaliën.

Een goede melding bevat de vijf W's:

1. Wie of wat is er verdacht? Beschrijf personen, voertuigen of objecten.



2. Wat gebeurt er precies? Beschrijf het gedrag of de situatie.



3. Waar speelt het zich af? Geef het exacte adres of de locatie.



4. Wanneer heeft u het gezien? Geef datum en tijdstip.



5. Waarom is het verdacht? Geef uw eigen indruk.

Blijf altijd voorzichtig: ga nooit zelf op onderzoek uit, confronteer verdachte personen niet en raak verdachte objecten niet aan. Uw taak eindigt bij het doen van de melding. Door samen te werken creëren we een alertere en veiligere samenleving.

Veelgestelde vragen:

Hoe waarschijnlijk is een terroristische aanslag in Nederland op dit moment?

De kans op een terroristische aanslag in Nederland wordt door de autoriteiten als "reëel" ingeschat. Dit betekent dat een aanslag mogelijk is, maar niet dat deze op korte termijn zeker gaat plaatsvinden. De dreiging komt vooral van alleen handelende individuen (lone actors) die geïnspireerd zijn door extremistische ideologieën, zowel jihadistisch als rechts-extremistisch. Deze personen zijn moeilijk op te sporen. De AIVD en de NCTV werken continu aan het verstoren van plannen en het verminderen van kwetsbaarheden. Hoewel de algemene dreiging lager is dan in piekjaren zoals 2017-2018, blijft waakzaamheid nodig. Het risico verschilt ook per locatie; bepaalde symbolische plekken of evenementen kunnen een groter doelwit zijn.

Wat kan ik zelf doen als ik verdachte situaties zie die op een mogelijke aanslag kunnen wijzen?

Uw alertheid is waardevol. Let op signalen zoals het ongewoon observeren of filmen van gevoelige locaties, het illegaal bezit van wapens of explosieven, of het uiten van extreme geweldsfantasieën. Maak geen melding op basis van uiterlijk of geloof, maar op basis van concreet gedrag. Twijfelt u? Bel dan met de politie op het niet-spoedeisende nummer 0900-8844. Bij acuut gevaar of een spoedsituatie, belt u altijd 112. Uw melding wordt serieus genomen en anoniem behandeld. Door uw observatie te delen, helpen u en anderen de veiligheid te vergroten.