Wie is de beheerder van het water in Nederland?

Water is in Nederland altijd zowel een bondgenoot als een tegenstander geweest. Het landschap is erdoor gevormd en de welvaart erdoor gebracht, maar de dreiging van overstromingen is een constante metgezel. Deze unieke relatie met het water heeft geleid tot een even uniek en complex bestuursmodel. De vraag wie het water beheert, kent dan ook niet één enkel antwoord, maar een gelaagd systeem van verantwoordelijkheden dat diep in de Nederlandse democratie en samenleving verankerd is.

De basis wordt gevormd door de waterschappen, de oudste bestuurslaag van Nederland. Deze functionele overheden zijn puur gericht op waterbeheer: zij zorgen voor de dijken, de waterkwaliteit en de waterpeilen in sloten en kanalen. Hun bestuurders worden rechtstreeks gekozen door ingezetenen, grondbezitters en bedrijven, wat het belang van droge voeten en schoon water onderstreept. Zij zijn de dagelijkse beheerders van het watersysteem.

Op nationaal niveau is de Rijksoverheid, met name het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de regisseur van het hoofdwatersysteem. Zij stelt de kaders via wetten zoals de Waterwet en is verantwoordelijk voor de grote, land-beschermende werken. De Deltacommissaris fungeert als onafhankelijk toezichthouder en aanjager van het nationale Deltaprogramma, dat Nederland ook op lange termijn klimaatbestendig moet houden. Daarnaast hebben provincies en gemeenten ieder hun eigen, cruciale taken, van grondwaterbeleid tot de inrichting van de stedelijke waterafvoer.

Het beheer van het Nederlandse water is dus een gedeelde opdracht. Het is een samenspel tussen gespecialiseerde waterautoriteiten, democratisch gekozen besturen en verschillende overheidslagen. Deze eeuwenoude, maar steeds evoluerende samenwerking maakt Nederland tot een van de best beschermde en georganiseerde delta's ter wereld.

Waterschappen: taken en verantwoordelijkheden in jouw regio

De waterschappen zijn de publieke autoriteiten die in jouw regio dag en nacht het water beheren. Hun werk is cruciaal voor veiligheid, droge voeten en schoon water. In tegenstelling tot gemeenten of provincies zijn hun taken zeer specifiek en vallen onder de watertaken.

De kerntaken zijn vastgelegd in de Waterwet en omvatten drie hoofdonderdelen. Ten eerste: waterveiligheid. De waterschappen onderhouden en versterken de primaire waterkeringen, zoals dijken, dammen en duinen, die Nederland beschermen tegen overstromingen vanuit zee en rivieren.

Ten tweede zorgen ze voor voldoende en schoon water. Dit betekent het peilbeheer in sloten, kanalen en plassen, zodat landbouw, natuur en infrastructuur niet verdrogen of verdrinken. Ook zuiveren zij al het afvalwater via rioolwaterzuiveringsinstallaties, voordat het terugstroomt in het milieu.

De derde hoofdtaak is het onderhouden van de regionale waterkeringen en watergangen. Zij maaien de oevers, baggeren sloten en zorgen voor een goede doorstroming. Sommige waterschappen hebben ook taken op het gebied van vaarwegenbeheer en wegenbeheer (de zogenaamde ‘waterschapswegen’).

Jouw specifieke waterschap is geografisch bepaald. Nederland is opgedeeld in 21 waterschappen, elk met eigen kenmerken. Een waterschap in Zeeland focust intensief op zoutwaterkering en zoetwatervoorziening, terwijl een waterschap in Limburg meer aandacht heeft voor het afvoeren van regenwater vanaf de heuvels en het beheer van beken.

De verantwoordelijkheden worden democratisch uitgevoerd. Het algemeen bestuur van het waterschap wordt elke vier jaar gekozen tijdens de waterschapsverkiezingen. Dit bestuur stelt het waterbeheerplan en de belastingen (de watersysteemheffing en zuiveringsheffing) vast. Het dagelijks bestuur voert het beleid uit, onder leiding van de dijkgraaf of watergraaf.

Voor jou als inwoner, boer of bedrijf is het waterschap het directe aanspreekpunt voor vergunningen (bijvoorbeeld voor een bouwwerk bij een sloot of het lozen van water), meldingen van wateroverlast of problemen met de waterkwaliteit in jouw directe omgeving.

Hoe betaal je de waterschapsbelasting en waar wordt dit geld voor gebruikt?

De waterschapsbelasting wordt jaarlijks geïnd door het waterschap waarin je woont. Je ontvangt hiervoor één aanslagbiljet, meestal in het eerste kwartaal van het jaar. De betaling verloopt veelal automatisch via een acceptgiro of een digitale betaalopdracht (incasso). Het is ook mogelijk om handmatig te betalen via internetbankieren. De betaaltermijn staat duidelijk vermeld op de aanslag.

Het bedrag dat je betaalt, is opgebouwd uit drie hoofdbestanddelen. Allereerst de zuiveringsheffing: dit is een bijdrage voor het zuiveren van jouw afvalwater. Deze heffing wordt vaak berekend per persoon in een huishouden (vervuilingseenheid). Ten tweede de watersysteemheffing, die verschilt voor ingezetenen, grondeigenaren en eigenaren van gebouwde eigendommen. Deze heffing is voor het beheer en onderhoud van sloten, dijken en gemalen. Ten slotte betaal je een verontreinigingsheffing als je eigenaar bent van een bedrijf dat loost op het oppervlaktewater.

De opbrengsten worden uitsluitend gebruikt voor de kerntaken van het waterschap. Het grootste deel gaat naar de waterveiligheid: het onderhouden, versterken en inspecteren van dijken, duinen en andere waterkeringen om overstromingen te voorkomen. Een ander essentieel onderdeel is het waterbeheer, zoals het op peil houden van grond- en oppervlaktewater, het onderhouden van watergangen en het beheren van gemalen en stuwen.

Een derde belangrijk doel is de waterzuivering. Het geld uit de zuiveringsheffing financiert de rioolwaterzuiveringsinstallaties waar al het afvalwater wordt gezuiverd voordat het terugstroomt in rivieren en meren. Daarnaast investeren waterschappen in innovatie en duurzaamheid, zoals het terugwinnen van grondstoffen uit afvalwater en het aanpassen aan klimaatverandering.

Bij wie meld je wateroverlast of een verontreinigde sloot?

Voor het melden van wateroverlast of een verontreinigde sloot is uw waterschap het eerste aanspreekpunt. In Nederland zijn 21 waterschappen verantwoordelijk voor het regionale waterbeheer, inclusief dijken, gemalen, sloten, rivieren en de waterkwaliteit.

Een acute, levensbedreigende watersituatie of een grote olievlek dient u altijd direct te melden bij de landelijke hulpdiensten via telefoonnummer 112.

Voor niet-spoedeisende wateroverlast door hevige regenval, een verstopte sloot of een niet-functionerend gemaal neemt u contact op met uw eigen waterschap. Deze instantie is 24/7 bereikbaar voor storingsmeldingen via een centraal telefoonnummer dat op de website van het waterschap staat.

Vermoedt u chemische verontreiniging, dode vissen of illegale lozingen in een sloot, vaart of gracht? Dit meldt u ook bij het waterschap. Zij beschikken over inspectieteams (waterbeheerders of toezichthouders) die de situatie kunnen onderzoeken en maatregelen kunnen nemen.

Het is belangrijk om de locatie zo precies mogelijk door te geven, bij voorkeur met een foto en een duidelijke omschrijving. Voor water op de weg dat geen direct gevaar vormt, kunt u in veel gemeenten ook terecht bij de gemeentelijke meldingenapp of de openbare-werkenafdeling, die de melding dan doorzet naar het waterschap.

Veelgestelde vragen:

Wie bepaalt eigenlijk of mijn grondwaterpeil mag worden verlaagd voor landbouw of natuur?

Dat besluit ligt primair bij het waterschap waar uw grond ligt. Elk waterschap stelt, binnen de kaders van de landelijke wetgeving, zogenaamde peilbesluiten vast. In een peilbesluit staat het officiële waterpeil voor een gebied (bijvoorbeeld een polder of boezem). Het waterschap houdt hierbij rekening met verschillende belangen: landbouw, natuur, stedelijk gebied en veiligheid. Voor een verlaging moet vaak een goede reden zijn, zoals het bestrijden van verdroging in natuurgebieden of het mogelijk maken van bepaalde teelten. U kunt als grondeigenaar of bewoner meestal inspraak hebben bij de totstandkoming of wijziging van een peilbesluit.

Ik hoor vaak over Rijkswaterstaat en de waterschappen. Welke taken hebben zij precies en wie is de baas?

Rijkswaterstaat is een onderdeel van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en is de nationale waterbeheerder. Zij zorgen voor de grote, hoofdwateren zoals de rivieren, kanalen, de grote meren en de Noordzee. Hun voornaamste taken zijn veiligheid (dijken en stormvloedkeringen), vaarwegbeheer en waterkwaliteit op deze hoofdwatersystemen. De waterschappen (ook wel hoogheemraadschappen) zijn regionale overheden. Zij beheren het regionale en lokale water: sloten, vaarten, regionale keringen, gemalen, waterzuivering en het grondwaterpeil. Er is geen hiërarchische relatie; ze werken samen. De "baas" van een waterschap is het algemeen bestuur, dat om de vier jaar wordt gekozen door ingezetenen. De baas van Rijkswaterstaat is de minister.

Bij wie moet ik zijn als ik overlast heb van water op mijn straat of in mijn tuin?

Voor overlast op straat, zoals plassen of ondergelopen wegen door hevige regen, neemt u in de eerste plaats contact op met uw gemeente. De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van regenwater via het rioolstelsel en de openbare ruimte. Voor overlast in uw tuin door een te hoge grondwaterstand of problemen met sloten en vaarten buiten uw erf, is het waterschap het juiste aanspreekpunt. Zij beheren het oppervlaktewaterpeil. Als de overlast wordt veroorzaakt door een defecte riolering of een verstopping in de aansluiting op de openbare riolering, blijft de gemeente uw contact. Het is dus goed om eerst de bron van het water te lokaliseren.