Welke tv-zenders waren er in de jaren 70?

Het Nederlandse televisielandschap in de jaren zeventig was een wereld in drie kleuren, maar nog lang niet in honderden kanalen. In tegenstelling tot de hedendaagse overvloed, draaide de tv-wereld om een handvol zenders die het collectieve mediageheugen van een hele natie vormgaven. Het was het laatste decennium van de monopolie van de publieke omroep, een tijdperk waarin keuze beperkt was, maar de impact maximaal.

De beeldbuis werd gedomineerd door de drie publieke netten: Nederland 1, Nederland 2 en (vanaf 1970) Nederland 3. Deze zenders waren niet zelf programmeermakers, maar uitzendplatforms voor de omroepverenigingen zoals AVRO, KRO, VARA, NCRV, TROS en later ook VOO en Veronica. Elke omroep had zijn eigen herkenbare stijl, doelgroep en programmering, van ernstige drama's op de KRO tot populaire amusementsshows op de TROS.

Een revolutionaire ontwikkeling was de opkomst van de regionale omroepen, die in deze periode van start gingen. Zenders als TV Noord, RTV Oost en Limburg TV brachten voor het eerst herkenbaar lokaal nieuws en programma's in de huiskamer. Daarnaast drong, vooral in de grensstreek, de buitenlandse televisie het Nederlandse huis binnen. De Duitse zenders ARD en ZDF, en de Belgische BRT, waren voor veel kijkers een eerste kennismaking met een alternatief aanbod.

Het meest opmerkelijke fenomeen was echter de piratenzender. Vanaf de Noordzee bombardeerde TV Noordzee, en later de legendarische TROS (die zo groot werd dat ze 'ging landen'), de gevestigde orde met populaire amusementsprogramma's. Deze zenders forceerden een verandering in het strakke Nederlandse omroepbestel en maakten de kijker los van de traditionele zuilen. De jaren zeventig waren zo een cruciale overgangsperiode, van een gesloten naar een meer open en toegankelijk televisietijdperk.

De drie publieke netten: Nederland 1, 2 en de start van 3

Het Nederlandse televisielandschap in de jaren zeventig werd gedomineerd door de drie publieke netten. Nederland 1 en Nederland 2, die in 1969 uit de vroegere NTS-structuur waren voortgekomen, vormden de ruggengraat. Elk net kreeg een eigen, zij het vloeiend, profiel toegewezen. Nederland 1 werd het algemene net met nadruk op amusement, light entertainment en populaire series. Nederland 2 profileerde zich meer als het culturele en informatieve net, met ruimte voor kunst, diepgaande documentaires en maatschappelijk debat.

De programmering was strikt verdeeld tussen de verschillende omroepverenigingen (AVRO, KRO, VARA, NCRV, TROS, e.a.), elk met vaste zendtijden op beide netten. Deze ‘omroeprooster’ bepaalde het kijkritme van de natie. Een avond kon zo beginnen met de AVRO op Nederland 1, gevolgd door de VARA op Nederland 2, wat een grote verscheidenheid aan programma's garandeerde binnen het publieke bestel.

De behoefte aan meer zendtijd, vooral voor nieuwe omroepen zoals de TROS en evangelische omroepen, leidde tot de introductie van een derde net. Nederland 3 startte op 4 april 1988, dus pas aan het einde van het decennium. De planning en de politieke besluitvorming erover vonden echter geheel in de jaren zeventig plaats. Het derde net was een direct antwoord op de ‘zendtijdnood’ en moest de groeiende diversiteit aan stemmen en programma's binnen het publieke stelsel kunnen huisvesten.

Zo legden de jaren zeventig de basis voor het vertrouwde drienettenstelsel. Nederland 1 en 2 consolideerden hun posities, terwijl de aanloop naar Nederland 3 het groeiende en dynamische karakter van de Nederlandse televisiecultuur in dat decennium markeerde.

Populaire programma's en presentatoren per zender

De Nederlandse Televisie Stichting (NTS), later Nederland 1 en Nederland 2, domineerde met amusementsprogramma's zoals Kijkcijfers met Mies Bouwman en het legendarische spelprogramma Wie van de Drie, gepresenteerd door Mike Boddé. Het serious drama vond zijn hoogtepunt in de politieserie Pension Hommeles.

De Televisie Radio Omroep Stichting (TROS) veroverde snel het publiek met toegankelijk vermaak. Het muziekprogramma TopPop met Ad Visser werd een nationaal fenomeen. Daarnaast waren het spelshow-spektakel Een van de Acht (onder andere met Ron Brandsteder) en de komische serie Citroentje met suiker enorm populair.

Bij de Katholieke Radio Omroep (KRO) stond kwaliteit voorop. Het intelligente praatprogramma Voor de Vuist Weg van Willem Duys was baanbrekend. De KRO was ook bekend om haar hoorspelen en series, zoals de jeugdserie Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen, mijnheer? met Leen Jongewaard.

De Algemene Vereniging Radio Omroep (AVRO) bracht gerenommeerde amusement- en actualiteitenprogramma's. Het consumentenprogramma Koning Klant met Sonja Barend was invloedrijk. Verder scoorde de AVRO hoog met het nostalgische Toppop (later overgenomen door de TROS) en het sportprogramma Sport in Beeld.

De Vereniging van Arbeiders Radio Amateurs (VARA) richtte zich op progressief amusement en maatschappijkritiek. Het satirische programma Hadimassa met Kees van Kooten en Wim de Bie was cult. Ook het populaire radioprogramma KRO's Avondspits kreeg een tv-versie bij de VARA, gepresenteerd door Felix Meurders.

De Evangelische Omroep (EO) onderscheidde zich met familievriendelijke programma's. Het kinderprogramma De Fabeltjeskrant was een groot succes. Daarnaast was de serie De Stille Kracht, gebaseerd op het boek van Couperus, een opvallende dramaproductie voor de omroep.

Hoe keek men naar buitenlandse zenders uit Duitsland en België?

In de jaren zeventig was het Nederlandse televisieaanbod beperkt tot de drie publieke zenders. Voor veel kijkers lag de echte variatie net over de grens. Het ontvangen van Duitse en Belgische zenders was wijdverbreid, maar vereiste vaak technische vindingrijkheid.

Voor Duitse zenders zoals ARD, ZDF en later de regionale Derde programma's, was een goede antenne cruciaal. Richtantennes, in de volksmond vaak 'Duitse spiegels' genoemd, sierden vele daken en werden nauwkeurig op de zendmasten in de grensstreek gericht. De ontvangst was het beste in de oostelijke en zuidelijke provincies. In het westen en noorden was het signaal zwakker of afwezig.

Voor de Vlaamse zender BRT (nu VRT) en de Franstalige RTB gold een soortgelijk verhaal. Een antenne die naar het zuiden was gericht, kon in veel delen van Brabant, Zeeland en Limburg een redelijk tot goed beeld opleveren. Dit opende een wereld naar ander amusement, series zoals 'Kapitein Zeppos', en natuurlijk het populaire voetbal.

Een fundamenteel probleem was echter het kleurensysteem. Nederland gebruikte PAL, België ook PAL, maar grote delen van Duitsland zonden uit in het afwijkende PAL-secamsysteem. Een gewone Nederlandse kleurentelevisie kon Duitse uitzendingen daarom alleen in zwart-wit weergeven. Om in kleur te kijken, was een speciale secam-decoder nodig, een kostbare investering die niet iedereen zich kon veroorloven.

Deze grensoverstijgende ontvangst had een grote culturele impact. Nederlanders maakten kennis met Duitse 'Schlager', uitgebreide sportverslaggeving en andere programma's. Het was een vroege vorm van media-diversiteit, volledig afhankelijk van geografische ligging, een goede antenne en het geduld om met sneeuwruis of een zwak signaal om te gaan.

Veelgestelde vragen:

Ik herinner me dat er maar twee zenders waren. Klopt dat, en welke waren dat precies?

Ja, dat klopt voor het grootste deel van de jaren 70. In Nederland waren er inderdaad slechts twee landelijke televisiezenders, beide van de publieke omroep: Nederland 1 en Nederland 2. Deze zenders begonnen hun uitzendingen in de ochtend of middag en eindigden 's avonds laat met de nationale hymne en een testbeeld. De programmering was een mix van informatie, amusement en cultuur, verdeeld over de verschillende omroepverenigingen (zoals AVRO, KRO, VARA en NCRV). Vanaf 1 oktober 1976 kwam daar een derde zender bij: Nederland 3. Dit was een belangrijke uitbreiding, waardoor er meer ruimte kwam voor gespecialiseerdere programma's. Vergeet ook niet de regionale omroepen, die op vaste tijden uitzendingen verzorgden op de netten van Nederland 1 en 2.

Konden we in de grensstreek toen al Duitse of Belgische zenders ontvangen, en wat zond men daar uit?

Absoluut. Vooral in de grensstreken was ontvangst van buitenlandse zenders met een goede antenne heel normaal. Uit Duitsland waren de ARD (het eerste programma) en het ZDF populair. Deze zenders boden vaak meer amusement en series, zoals de populaire politiethriller 'Derrick'. Uit België (Vlaanderen) was er de BRT, met programma's als 'Het Swingpaleis'. Een groot verschil was dat deze commerciële zenders al reclameblokken uitzonden, iets wat op de Nederlandse publieke zenders nog niet voorkwam. Deze 'vreemde' zenders waren voor veel Nederlanders een eerste kennismaking met een ander aanbod, soms tot ergernis van de Nederlandse omroepen die hun kijkers wilden behouden.