Bacteriën in zwemwater een overzicht van mogelijke ziekteverwekkers

Een verfrissende duik in een meer, rivier of recreatieplas is een van de grote geneugten van de zomer. Het water ziet er vaak helder en uitnodigend uit. Toch kan dit natuurlijke zwemwater, in tegenstelling tot het gechloreerde water van een zwembad, een onzichtbaar ecosysteem van micro-organismen herbergen. Naast onschadelijke soorten kunnen zich onder specifieke omstandigheden ook ziekteverwekkende bacteriën ontwikkelen.

De aanwezigheid van deze bacteriën is vaak een direct gevolg van verontreiniging. Dit kan gebeuren door overstorten van rioolwater na hevige regenval, door afspoeling van landbouwgronden waar dierlijke mest wordt gebruikt, of door uitwerpselen van watervogels en andere dieren in en rond het water. Wanneer de concentratie ziekteverwekkers te hoog wordt, kan dit een risico vormen voor de gezondheid van zwemmers.

Een van de bacteriën die hierbij regelmatig als boosdoener naar voren komt, is de Escherichia coli (E. coli). Hoewel de meeste stammen van deze bacterie onschadelijk zijn, bestaan er ook varianten die maag-darmklachten kunnen veroorzaken. De aanwezigheid van bepaalde typen E. coli dient daarom als een belangrijke indicator voor fecale verontreiniging. Waar E. coli wordt gevonden, is de kans aanwezig dat ook andere, mogelijk gevaarlijkere pathogenen in het water zitten.

De meest voorkomende boosdoener: E. coli en enterokokken

Wanneer de waterkwaliteit van zwemwater onder de maat is, zijn het bijna altijd dezelfde bacteriën die de oorzaak zijn: Escherichia coli (E. coli) en intestinale enterokokken. Deze bacteriën dienen niet als directe ziekteverwekkers, maar als zogenaamde indicatororganismen.

Hun aanwezigheid in het water is een alarmsignaal. Het betekent dat er recent verontreiniging met menselijk of dierlijk afval (feces) heeft plaatsgevonden. Waar deze indicatorbacteriën zijn, kunnen ook gevaarlijkere ziekteverwekkers voorkomen.

• E. coli is een bacterie die normaal in de darmen van warmbloedige dieren en mensen leeft. Een hoge concentratie in water duidt op verse fecale verontreiniging.



• Intestinale enterokokken zijn eveneens darmbacteriën. Zij zijn beter bestand tegen zout water en UV-straling, en hun aanwezigheid kan wijzen op een wat oudere of meer persistente verontreiniging.

De gezondheidsrisico's door contact met water dat deze bacteriën bevat, kunnen variëren:

• Maag-darmklachten (misselijkheid, diarree, buikpijn)



• Oorontstekingen of oogirritaties



• Huiduitslag of infecties



• Bij inslikken van water kunnen de klachten ernstiger zijn

Deze bacteriën komen in het water terecht via:

1. Overstorten van rioolwater bij hevige regenval



2. Defecte of lekke rioleringen



3. Uitspoeling van mest van landbouwgronden



4. Uitwerpselen van vogels en andere dieren in of nabij het water

De concentratie van E. coli en enterokokken bepaalt of een zwemlocatie wordt afgekeurd. De overheid meet deze waarden gedurende het seizoen regelmatig en waarschuwt via officiële kanalen zoals de Zwemwaterapp of de zwemwaterwebsite.

Hoe kom je erachter of het zwemwater veilig is?

De veiligheid van zwemwater wordt in Nederland continu gecontroleerd. De belangrijkste bron voor actuele informatie is de officiële zwemwaterwebsite of app van de overheid (Rijkswaterstaat en provincies). Hier vind je een kaart met alle officiële zwemlocaties, hun actuele status en eventuele waarschuwingen.

Op deze site wordt de waterkwaliteit weergegeven met een driekleurensysteem: groen (goed), oranje (waarschuwing) en rood (negatief zwemadvies of zwemverbod). Een negatief advies wordt vaak gegeven bij een te hoge concentratie van de Escherichia coli bacterie of intestinale enterococcen. Deze bacteriën wijzen op verontreiniging, bijvoorbeeld door rioolwater of dierlijke uitwerpselen, en kunnen maag-darmklachten veroorzaken.

Let ook op zichtbare signalen bij de zwemplek zelf. Officiële locaties hebben blauwe informatieborden met de actuele status. Wees alert op meldingen van blauwalg, botulisme of een zichtbaar vervuilde omgeving. Vermijd zwemmen na hevige regenval, omdat dan vaak overstorten van rioolwater plaatsvinden.

Voor de zekerheid kun je zelf een snelle visuele inspectie doen. Is het water helder? Zie je geen dode vissen, olievlekken of een stinkende, groene laag? Dit zijn allemaal aanwijzingen dat het water mogelijk niet veilig is. Vertrouw altijd op het officiële advies, want sommige verontreinigingen, zoals bacteriën, zijn met het blote oog niet te zien.

Wat te doen na het zwemmen in mogelijk besmet water?

Als je vermoedt dat je in water met schadelijke bacteriën (zoals blauwalgen, E. coli of Legionella) hebt gezwommen, is het belangrijk om direct en adequaat te handelen. Volg deze stappen om gezondheidsrisico's te minimaliseren.

1. Spoel jezelf grondig af. Neem direct een douche met veel zeep en schoon water. Was je zwemkleding uit. Dit verwijdert mogelijke bacteriën van je huid en voorkomt dat je ze inslikt of verspreidt.

2. Let op symptomen. Wees de komende uren tot dagen alert op tekenen van infectie. Veelvoorkomende klachten zijn maagkrampen, diarree, overgeven, hoofdpijn, koorts, oor- of oogontsteking, of huiduitslag. Houd dit goed in de gaten.

3. Blijf gehydrateerd. Bij maag-darmklachten is uitdroging een risico. Drink voldoende water. Gebruik bij ernstige diarree eventueel een ORS-oplossing om zouten en suikers aan te vullen.

4. Raadpleeg een arts bij ernstige klachten. Neem contact op met je huisarts als symptomen hevig zijn, lang aanhouden of als je koorts krijgt. Vermeld daarbij duidelijk dat je in mogelijk besmet water hebt gezwommen. Dit is cruciaal voor een goede diagnose.

5. Meld de verontreiniging. Informeer de beheerder van de zwemlocatie (gemeente, recreatieschap) over je vermoeden. Dit kan helpen om anderen te waarschuwen en maatregelen te nemen, zoals het plaatsen van waarschuwingsborden.

Preventie blijft het beste medicijn. Controleer daarom altijd de zwemwaterkwaliteit via officiële kanalen voor je gaat zwemmen in natuurwater.

Veelgestelde vragen:

Is blauwalg eigenlijk een bacterie en waarom is het gevaarlijk?

Ja, blauwalgen zijn eigenlijk cyanobacteriën. Het zijn microscopisch kleine organismen die in water leven. Ze kunnen giftige stoffen (toxines) produceren die schadelijk zijn voor mens en dier. Contact met of inslikken van water met veel blauwalgen kan leiden tot huidirritatie, maag- en darmklachten, hoofdpijn en in ernstige gevallen tot lever- of zenuwschade. Daarom wordt er bij een waarschuwing geadviseerd niet te zwemmen en honden niet in het water te laten.

Hoe komt de legionellabacterie in zwemwater terecht?

Legionella komt van nature voor in lage aantallen in zoetwater, zoals meren en rivieren. Het probleem ontstaat vooral in kunstmatige watersystemen waar water stil staat en opwarmt, zoals in leidingen, douches of jacuzzi's. In open zwemwater is het risico op besmetting via inademen veel kleiner dan via bijvoorbeeld een besmette douche. Toch kan de bacterie in het water aanwezig zijn. Je raakt besmet door het inademen van de nevel of druppeltjes water waarin de bacterie zit, niet door het drinken van water.

Ik zie vaak waarschuwingen voor E. coli. Wat is dat precies?

E. coli (Escherichia coli) is een darmbacterie die in de ontlasting van warmbloedige dieren, dus ook mensen, voorkomt. De aanwezigheid in zwemwater is een directe aanwijzing voor fecale verontreiniging, bijvoorbeeld door riooloverstorten of uitwerpselen van vogels en vee. Niet alle E. coli-stammen zijn gevaarlijk, maar hun aanwezigheid duidt op de mogelijke aanwezigheid van andere, ziekmakende bacteriën en virussen. Zwemmen in water met te hoge E. coli-waarden kan maag-darminfecties, oorontsteking of huiduitslag veroorzaken.

Welke bacterie veroorzaakt die rare huiduitslag na het zwemmen in zoet water?

Dat kan zwemmersjeuk zijn, veroorzaakt door een parasiet (een larve van een platworm), geen bacterie. Maar een bacterie die huidproblemen kan geven is Pseudomonas aeruginosa. Deze bacterie kan voorkomen in zwembaden, jacuzzi's of natuurlijk water met onvoldoende chloor of verontreiniging. Het kan 'hot tub folliculitis' veroorzaken: een jeukende, rode uitslag met bultjes en puistjes, vaak onder een badpak of zwemkleding waar de bacterie langere tijd in contact blijft met de huid.

Hoe snel word je ziek na het zwemmen in besmet water?

De tijd tussen het zwemmen en de eerste klachten hangt af van de bacterie of ziekteverwekker. Bij de meeste maag-darmklachten door bacteriën als E. coli of Campylobacter duurt het 1 tot 3 dagen voordat je iets merkt. Klachten door blauwalg kunnen binnen enkele uren optreden, zoals misselijkheid of huidirritatie. Legionella heeft een lange incubatietijd van 2 tot 19 dagen (gemiddeld 5-6 dagen) voordat de veteranenziekte met longontsteking ontstaat. Let direct na het zwemmen op symptomen zoals diarree, overgeven, koorts of huidirritatie.