Vergeten Olympische sporten van touwtrekken tot kunstwedstrijden

De Olympische Spelen, het toppodium van de mondiale sport, staan bekend om hun iconische en tijdloze disciplines. Atletiek, zwemmen en gymnastiek lijken een eeuwige plek in het programma te hebben. Maar een blik op de geschiedenis laat zien dat het Olympische landschap veel dynamischer is geweest dan vaak wordt gedacht. Talloze sporten hebben hun glorieuze moment op de Spelen gekend, om daarna voorgoed uit het programma te verdwijnen.

Deze verdwenen sporten vormen een fascinerende tijdscapsule. Ze weerspiegelen de sociale normen, technologische mogelijkheden en populaire vrijetijdsbestedingen van hun tijd. Sommige waren typisch voor de late 19e en vroege 20e eeuw, toen de Spelen nog op zoek waren naar hun identiteit en experimenteerden met uiteenlopende activiteiten. Andere verdwenen door gebrek aan wereldwijde populariteit, logistieke uitdagingen of omdat ze simpelweg niet meer pasten bij het moderne beeld van de Olympische beweging.

Van kunstwedstrijden in architectuur en literatuur tot het gevaarlijke touwtrekken en het bizarre pistol duelleren op poppen: de lijst met verdwenen Olympische sporten is verrassend lang en gevarieerd. Deze disciplines vertellen een verhaal over veranderende opvattingen over wat sport is, wat amusement is en wat de ultieme test van atletisch vermogen vormt. Het is een reis door een vergeten hoek van de sportgeschiedenis.

Vreemde sporten uit de begindagen: touwklimmen en pistoolduel

De moderne Olympische Spelen, herrezen in 1896, waren een experimenteel podium. Naast atletiek en turnen stonden er disciplines op het programma die nu bizar lijken. Twee van de meest opmerkelijke verdwenen sporten zijn touwklimmen en het pistoolduel.

Touwklimmen was een vast onderdeel van het turnen en stond van 1896 tot 1932 op het Olympische programma. Het ging om pure kracht en snelheid in een rechte lijn omhoog. De beoordeling was eenvoudig: wie het snelst boven was, won. De hoogte en opstelling varieerden sterk; soms moest een touw van 14 meter worden beklommen, op andere Spelen ging het om 8 meter. De klimtechniek was aan de atleet, wat tot spectaculaire methoden leidde. Het verdween mede door gebrek aan standaardisatie en de opkomst van gespecialiseerdere krachtsporten.

Het pistoolduel is de misschien wel meest onwaarschijnlijke Olympische sport ooit. Gelukkig ging het niet om een echt duel op leven en dood. Deze sport, alleen gedemonstreerd op de Spelen van 1906 (de "Tussenliggende Spelen") en 1908, was een schietsport met een macaber tintje. Atleten schoten op levensechte popfiguren, gekleed in jassen, met een roos op de borst als doelwit. De afstand bedroeg 20 of 30 meter. Het idee kwam van de oude traditie van het duel om de eer, maar dan in een gecontroleerde, veilige vorm. Het concept was te excentriek en verdween snel van het Olympische toneel.

Deze twee sporten tonen de zoektocht van het vroege Olympisme naar een breed sportief spectrum. Ze vertegenwoordigen een tijdperk waarin de grenzen van de sport werden verkend, maar uiteindelijk vielen ze af door gebrek aan wereldwijde populariteit, praktische bezwaren of simpelweg omdat ze niet meer pasten bij de moderne visie op sport.

Teamdisciplines die verdwenen: polo en jeu de paume

Naast individuele sporten verdwenen ook enkele opmerkelijke teamdisciplines uit het Olympisch programma. Twee daarvan, polo en jeu de paume, vertegenwoordigen totaal verschillende werelden van elite-sport.

Polo, een snelle en fysieke balsport te paard, stond vijf keer op de Spelen tussen 1900 en 1936. Het was een exclusieve aangelegenheid, waarbij de deelnemende teams vaak bestonden uit militairen en aristocraten uit landen als Argentinië, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. De praktische bezwaren waren groot: het meebrengen van paarden was extreem duur en logistiek complex, en het aantal landen dat kon deelnemen was zeer beperkt. Na Berlijn 1936 verdween polo, omdat het niet meer voldeed aan de groeiende Olympische idealen van brede toegankelijkheid en wereldwijde deelname.

Jeu de paume, de voorloper van modern tennis en squash, kende een veel korter Olympisch leven. Het stond slechts één keer op het programma, tijdens de Spelen van 1908 in Londen. In tegenstelling tot polo was het een individueel toernooi, maar de competitie werd uitgevoerd door teams die hun land vertegenwoordigden, wat het een teamkarakter gaf. De sport, gespeeld in een speciaal omsloten baan, was al in verval door de opkomst van het modernere lawn tennis. Het gebrek aan internationale populariteit en het zeer gespecialiseerde karakter zorgden ervoor dat het na 1908 nooit meer terugkeerde als Olympische discipline.

Beide sporten illustreren hoe het Olympisch programma evolueert. Polo sneuvelde door praktische en financiële drempels, terwijl jeu de paume simpelweg werd ingehaald door de sportgeschiedenis. Hun verdwijning markeert de verschuiving van de Spelen als evenement voor niche-sporten naar een wereldwijd festival met focus op breed toegankelijke en universeel beoefende disciplines.

Kunstwedstrijden: waarom architectuur en literatuur ooit medailles opleverden

De moderne Olympische Spelen zijn synoniem met fysieke topprestaties, maar tussen 1912 en 1948 kon men ook goud winnen met pen en penseel. De kunstwedstrijden, een persoonlijk project van oprichter Pierre de Coubertin, waren een integraal onderdeel van het programma. De Coubertin geloofde heilig in de eenheid van lichaam en geest. Voor hem was de ideale atleet ook een kunstenaar, en de ware Olympiër een 'complete mens'.

Vijf disciplines stonden er op het programma: architectuur, literatuur, muziek, schilderkunst en beeldhouwkunst. De enige voorwaarde was dat alle inzendingen direct door sport geïnspireerd moesten zijn. Architecten dienden sportstadions of complexen in, literatoren schreven odes aan atletische kracht, en componisten creëerden Olympische marsen. De medailles werden, net als bij sport, uitgereikt voor eerste, tweede en derde plaats.

De wedstrijden kenden opmerkelijke momenten. In 1912 won de beroemde dichter en atleet George Eyser (onder pseudoniem) goud in literatuur. Pierre de Coubertin zelf won in datzelfde jaar, ook onder een schuilnaam, de gouden medaille voor literatuur met zijn 'Ode aan de Sport'. De Nederlandse schilder Isaac Israëls won in 1928 een zilveren medaille voor zijn schilderij 'De Ruiters'.

Desondanks bleef het succes beperkt. Het aantal inzendingen was vaak laag en de professionele kunstwereld keek neer op het competitieve element. Na 1948, bij de wederopbouw van de Spelen, besloten het Internationaal Olympisch Comité dat deelnemers amateurs moesten zijn. Omdat de kunstenaars veelal professionals waren, pasten ze niet meer in dit nieuwe kader. Vanaf 1952 werden de wedstrijden vervangen door niet-competitieve kunsttentoonstellingen.

De kunstwedstrijden vormen daarmee een uniek en vergeten hoofdstuk. Ze getuigen van een utopisch ideaal waarin fysieke inspanning en artistieke creatie gelijkwaardige pijlers van de menselijke excellentie waren. Vandaag herinnert alleen de architectuurprijs voor het olympisch stadion nog vaag aan deze bijzondere fusie van disciplines.

Veelgestelde vragen:

Welke Olympische sport is maar één keer gehouden en lijkt nu heel gevaarlijk?

Dat is 'touw klimmen' als aparte discipline. Het stond alleen op het programma van de Olympische Zomerspelen 1896 in Athene. Vijf atleten deden mee. De winnaar, Nikolaos Andriakopoulos uit Griekenland, klom 14 meter in 23,4 seconden. Tegenwoordig zouden we de veiligheidsmaatregelen uit die tijd minimaal noemen. De sport verdween daarna van het programma, hoewel touwklimmen later soms onderdeel was van turnen.

Ik hoorde over "pistol dueling" op de Spelen. Klopt dat echt?

Ja, dat klopt. Op de Spelen van 1906 (Athene) en 1908 (Londen) stond 'duel pistoolschieten' op het programma. Gelukkig ging het niet om echte duels. Deelnemers schoten op levensechte poppen met een krijten kostuum, waarbij de kogelgaten in een roos op de borst zichtbaar werden. De sport gebruikte waxkogels. Het idee kwam uit Frankrijk, waar dergelijk oefenen populair was. De bezorgdheid over het imago en de algemene vreemde indruk zorgden ervoor dat het snel weer verdween.

Welke teamspellen zijn er volledig van de Olympische Zomerspelen verdwenen?

Een paar bekende teamsporten zijn niet langer olympisch. Polo was meerdere keren op het programma tussen 1900 en 1936. De kosten voor paarden en transport maakten het onpraktisch voor veel landen. Ook cricket stond maar één keer op het programma, in 1900. Er was maar één wedstrijd tussen Groot-Brittannië en Frankrijk. Verder was jeu de paume, een voorloper van tennis, een officiële sport in 1908. Het vereist een speciaal soort baan en bleef te niche.

Hoe kon "kunstwedstrijden" een Olympische sport zijn?

Van 1912 tot 1948 werden er medailles uitgereikt voor kunst. De bedenker van de moderne Spelen, Pierre de Coubertin, vond dat kunst en sport samen moesten gaan. Er waren vijf categorieën: architectuur, literatuur, muziek, schilderkunst en beeldhouwkunst. De werken moesten wel door sport geïnspireerd zijn. Bekende winnaars zijn bijvoorbeeld de Nederlandse schilder Isaac Israëls (brons in 1928) en de dichter (en latere IOC-voorzitter) Juan Antonio Samaranch, die in 1924 een eervolle vermelding kreeg. Na 1948 stopte het, omdat de meeste kunstenaars professionals waren, wat in strijd was met de amateurgedachte van die tijd.

Waarom zijn er zo weinig sporten uit de oude Spelen van Griekenland overgebleven?

De oude Spelen duurden meer dan duizend jaar, en de sporten pasten zich aan. Veel onderdelen zijn uit ons beeld verdwenen omdat ze verbonden waren met oorlogvoering of lokale cultuur. Bijvoorbeeld 'pankration', een combinatie van worstelen en boksen zonder veel regels. Of 'wapenrace', waarbij atleten in volledige harnis liepen. De paardensportonderdelen waren ook anders, zoals de 'apene race' met wagens getrokken door vier volwassen paarden. De moderne Spelen, gestart in 1896, kozen voor sporten die in die tijd internationaal beoefend werden en pasten bij de visie van de organisatoren, waardoor een directe doorstroming beperkt was.