Wat zijn de regels tijdens het vasten?

Het vasten (sawm) is een van de vijf zuilen van de islam en een diep spirituele verplichting voor moslims. Het houdt veel meer in dan alleen het vermijden van voedsel en drank; het is een alomvattende oefening in zelfdiscipline, godsvrucht en empathie. De kern van het vasten ligt in het opzettelijk achterwege laten van bepaalde handelingen, met als doel zuiverheid van geest en versterking van het geloof te bereiken.

De primaire regels zijn duidelijk omschreven. Vanaf de dageraad (fajr) tot zonsondergang (maghrib) onthoudt de vastende zich van alle eten en drinken, roken en geslachtsgemeenschap. Dit zijn de uiterlijke, fysieke verplichtingen die de basis vormen. Het is een training in beheersing die de band met Allah versterkt en een constant bewustzijn van Zijn aanwezigheid (taqwa) cultiveert.

Echter, de ware geest van het vasten reikt verder. Het gaat ook om het beteugelen van de tong, de ogen en het hart. Laster, leugens, roddel en elk vorm van slecht gedrag breken in essentie het vasten af, ook al verbreekt het niet de geldigheid ervan in strikt juridische zin. De Profeet vzmh benadrukte dat wie niet ophoudt met valse woorden en daden, Allah geen behoefte heeft aan zijn onthouding van voedsel en drank.

Dit maakt de regels van het vasten tot een tweeledig pad: enerzijds de concrete, tijdsgebonden onthouding die het lichaam reinigt, anderzijds de continue inspanning om het karakter te louteren. Het is deze combinatie die de maand Ramadan transformeert tot een periode van intense reflectie, vernieuwing en sociale verbondenheid, waarbij elke vastende streeft naar zowel persoonlijke als collectieve verheffing.

Wat verbreekt de vasten en wat is toegestaan?

Het vasten (sawm) wordt verbroken door alles wat in wezen als eten of drinken wordt beschouwd en wat met opzet het lichaam binnenkomt via een natuurlijke opening, zoals de mond of neus. De intentie (niyyah) is hierbij cruciaal; iets dat per ongeluk of onder dwang gebeurt, verbreekt het vasten niet.

Handelingen die het vasten verbreken zijn onder meer:

1. Het bewust eten, drinken of roken. Dit omvat ook het inslikken van voedseldeeltjes die groter zijn dan een maanzaadkorrel.

2. Het opzettelijk laten toedienen van voedingsstoffen via een infuus of sonde.

3. Het opzettelijk laten binnendringen van water tijdens de wudu (kleine wassing) of ghusl (grote wassing).

4. Het bewust overgeven, als dit gevuld is met de mond.

5. Het bewust hebben van geslachtsgemeenschap.

6. De menstruatie (hayd) of het postpartum bloedverlies (nifas), die het vasten ongeldig maken vanaf het moment dat ze beginnen.

Handelingen die niet het vasten verbreken zijn onder meer:

1. Het per ongeluk eten, drinken of inademen van stofdeeltjes.

2. Het inslikken van eigen speeksel, zelfs als het is verzameld in de mond.

3. Het tandenpoetsen met tandpasta, mits er niets wordt doorgeslikt.

4. Het gebruik van oogdruppels, oor- of neusdruppels (tenzij het via de neus in de keel terechtkomt).

5. Het krijgen van injecties (spuit of infuus) die geen voedingsstoffen bevatten, zoals medicijnen of vaccins.

6. Het inademen van parfum, wierook of stoom.

7. Het afkoelen door een bad of douche te nemen.

8. Het proeven van voedsel zonder het door te slikken, indien nodig voor het bereiden van een maaltijd.

9. Het kussen of omhelzen van de echtgenoot, mits men zich kan beheersen.

Bij twijfel over een handeling is het raadzaam om voorzichtig te zijn en, waar mogelijk, de handeling uit te stellen tot na zonsondergang. Het inhalen van een verbroken vastendag is verplicht, tenzij het om een geldige reden gaat zoals menstruatie, waarbij alleen inhalen vereist is.

Hoe ga je om met medicijnen en mondspoelingen?

Het innemen van voorgeschreven medicijnen is tijdens de ramadan verplicht en het vasten mag hier geen belemmering voor zijn. Overleg altijd vooraf met een arts of apotheker over de mogelijkheid om het doseringsschema aan te passen naar de uren buiten het vasten, zoals voor of na de iftar en suhoor.

Medicijnen in vaste vorm (tabletten, capsules) die zonder water worden ingenomen, breken het vasten. Het gebruik van een pufje voor astma is over het algemeen toegestaan volgens veel geleerden, omdat het geen voeding is en voornamelijk in de longen werkt.

Bij mondspoelingen en tandpasta is voorzichtigheid geboden. Tijdens het vasten is het poetsen van de tetten toegestaan, maar men moet ervoor zorgen niets door te slikken. Het gebruik van mondwater wordt afgeraden vanwege het risico op doorslikken. Als het voor de mondhygiëne nodig is, spoel dan zeer zorgvuldig zonder de vloeistof in de keel te laten komen.

Injecties, infusen en pleisters voor medicijnafgifte (zoals nicotinepleisters) die niet voedend zijn, breken het vasten doorgaans niet. Toch is een individueel advies van een deskundige essentieel.

Het cruciale principe is dat het behoud van gezondheid voorop staat. Bij twijfel over een specifiek medicijn of behandeling, raadpleeg dan zowel een medisch professional als een islamitisch geleerde voor een afgewogen oordeel op basis van jouw situatie.

Wat te doen bij vergeetachtigheid of onbedoeld eten?

Het per ongeluk verbreken van het vasten door vergeetachtigheid of een onbewuste handeling is een situatie waar veel vastenden mee te maken kunnen krijgen. De regel hieromtrent is duidelijk en barmhartig. Als een vastende eet of drinkt omdat hij of zij volledig vergeten was dat hij aan het vasten was, dan is het vasten geldig en moet het worden voortgezet.

Op het moment dat men zich herinnert dat men aan het vasten is, moet men onmiddellijk stoppen met eten of drinken. Zelfs als er nog voedsel of drank in de mond is, dient dit uitgespuugd te worden. Het vasten gaat daarna direct weer verder. Er is geen verplichting om deze dag later in te halen.

Deze uitzondering is gebaseerd op een overlevering waarin de Profeet (vrede zij met hem) zei: "Wie tijdens het vasten vergeetachtig is en eet of drinkt, moet zijn vasten vervolgen. Waarlijk, Allah heeft hem gevoed en te drinken gegeven." Het benadrukt dat de handeling niet opzettelijk was en daarom niet het vasten ongeldig maakt.

Anders is de situatie bij onbedoeld eten door gewoonte of afleiding, zoals wanneer men automatisch een slok water neemt tijdens het tandenpoetsen of een proefhapje neemt tijdens het koken zonder erbij na te denken. Dit valt ook onder vergeetachtigheid in brede zin. Dezelfde regel is van toepassing: stop direct bij het besef en zet het vasten van die dag voort.

Het is belangrijk om opzettelijk en onopzettelijk handelen te onderscheiden. Als men twijfelt of de handeling opzettelijk was, dient men het voordeel van de twijfel te geven aan de eigen onoplettendheid en het vasten als geldig te beschouwen. Het doel is niet om onnodige moeilijkheden te creëren, maar om oprecht en bewust deel te nemen aan deze vorm van aanbidding.

Om vergeetachtigheid te minimaliseren, kan men aan het begin van de dag een intentie (niyyah) verrichten en zichzelf mentaal voorbereiden. Het vermijden van situaties waar men onbewust kan eten, zoals in de keuken rondhangen zonder noodzaak, is ook een praktisch advies.

Veelgestelde vragen:

Mag ik tijdens het vasten mijn medicijnen innemen?

Ja, het innemen van noodzakelijke medicijnen is tijdens het vasten toegestaan en wordt niet gezien als het breken van het vasten. Het is belangrijk dat je je medicatieschema volgt zoals voorgeschreven door een arts. Voor medicijnen die niet strikt noodzakelijk zijn, zoals bepaalde vitamines of pijnstillers bij milde klachten, kan je overwegen deze in te nemen buiten de vastenuren, bijvoorbeeld na het avondmaal (iftar) of voor de ochtendmaaltijd (suhoor). Bij twijfel is overleg met je huisarts of imam aan te raden.

Wat moet ik doen als ik per ongeluk iets eet of drink?

Als het per ongeluk gebeurt, bijvoorbeeld omdat je het vergat of een automatische handeling was, dan is je vasten volgens de meeste geleerden nog geldig. Het vasten gaat immers om intentie. Zodra je je de fout realiseert, stop je onmiddellijk en ga je verder met vasten voor de rest van de dag. Het is niet nodig om de dag later in te halen. Het was een onbedoelde handeling.

Zijn er uitzonderingen voor wie niet hoeft te vasten?

Ja, de islam kent duidelijke uitzonderingen. Mensen die ziek zijn, op reis, zwanger zijn of borstvoeding geven, en vrouwen tijdens hun menstruatie zijn vrijgesteld van het vasten. Ook kinderen voor de puberteit en ouderen met een zwakke gezondheid hoeven niet te vasten. Voor zieken en reizigers geldt dat ze de gemiste dagen later in het jaar moeten inhalen. Voor degenen die dat fysiek niet kunnen, zoals chronisch zieken of bejaarden, is er een vervangende plicht (fidya), zoals het voeden van een behoeftige voor elke gemiste dag.