Wat valt onder open water?

In de Nederlandse wetgeving, met name in de Waterwet, is het begrip 'open water' een cruciale term. Het verwijst niet zomaar naar elke plas of sloot, maar heeft een specifieke juridische en waterstaatkundige definitie. Het begrip bepaalt namelijk wie er verantwoordelijk is voor het beheer, het onderhoud en de kwaliteit van het water.

Onder open water vallen alle door de overheid beheerde wateren. Dit zijn de zogenaamde watersysteemelementen die essentieel zijn voor de publieke taken zoals waterveiligheid, waterkwaliteit en voldoende zoetwater. De belangrijkste categorieën zijn de rijkswateren (zoals de grote rivieren, het IJsselmeer en de Waddenzee) en de regionale wateren die door de waterschappen worden beheerd.

Concreet omvat open water kanalen, meren, rivieren, beken, sloten, vaarten, grachten en havens, mits zij onder het beheer van een overheidsinstantie vallen. Het gaat dus om de infrastructuur voor water. Een belangrijke grens wordt getrokken bij particulier water: een vijver in een tuin of een bedrijfsmatige visvijver valt hier bijvoorbeeld niet onder, tenzij deze een duidelijke waterstaatkundige functie vervult voor het algemene watersysteem.

Definitie en wettelijke grenzen volgens de wetgeving

In de Nederlandse wetgeving, met name in het Binnenvaartpolitiereglement (BPR), wordt de term 'open water' niet als één enkele, allesomvattende definitie gegeven. Het begrip wordt afgeleid uit de omschrijving van de verschillende vaarwegen en de daarop van toepassing zijnde regels. De wettelijke kern is dat het gaat om wateren die vrij toegankelijk zijn voor de scheepvaart en niet zijn afgesloten.

Onder open water vallen allereerst de rijksvaarwegen. Dit zijn de belangrijkste vaarwegen die bij wet zijn aangewezen, zoals de grote rivieren (Rijn, Maas, Waal), het IJsselmeer, de Westerschelde en de hoofdkanalen. Deze wateren vallen onder het gezag van Rijkswaterstaat.

Daarnaast worden ook de andere openbare vaarwegen ertoe gerekend. Dit zijn wateren die voor iedereen toegankelijk zijn en vaak onder beheer staan van provincies of gemeenten, zoals regionale kanalen, meren en brede singels. De bevoegdheid om vaarwegen als 'openbaar' aan te wijzen, ligt bij de decentrale overheden.

De wettelijke grens wordt vooral bepaald door uitsluiting. Wateren die niet als open water worden beschouwd, zijn bijvoorbeeld particuliere sloten, afgesloten jachthavens, zwemvijvers of bassins. Het cruciale onderscheid is de aan- of afwezigheid van een openbaar karakter voor de scheepvaart. Een water is 'afgesloten' als de toegang ervan naar open water permanent wordt belemmerd, bijvoorbeeld door een vaste dam of een gesloten sluis.

Voor de pleziervaart is het BPR leidend op het open water. Dit reglement bevat de verkeersregels, voorschriften voor uitrusting en gedragsregels. Zodra een vaartuig zich op een openbare vaarweg begeeft, is het direct onderworpen aan deze wettelijke bepalingen. De status als open water brengt dus duidelijke rechten en plichten voor de gebruiker met zich mee.

Verschil tussen sloten, kanalen, plassen en meren

Het onderscheid tussen deze watertypen wordt bepaald door hun oorsprong, functie, grootte en natuurlijkheid.

Een sloot is een smalle, vaak gegraven watergang voor de waterafvoer of -aanvoer, voornamelijk in agrarisch of stedelijk gebied. Het is een lineair element met een duidelijke waterbeheersfunctie.

Een kanaal is een volledig door mensen gegraven, lange en rechte waterweg voor scheepvaart, transport of waterbeheer. Het heeft kunstmatige, verstevigde oevers en een duidelijke verbindingsfunctie tussen twee punten.

Een plas is een relatief klein, vaak ondiep en meestal ontstaan door menselijk handelen, zoals zand- of grindwinning. Het heeft een komvormig karakter en geen duidelijke stroming. Plassen zijn vaak jonger en kunnen een onregelmatige vorm hebben.

Een meer is een natuurlijk ontstaan, groot en diep binnenwater, gevormd in de ijstijd of door tektonische activiteit. Meren hebben een eigen ecologisch evenwicht, een groter oppervlak en volume dan een plas, en bestaan al eeuwenlang. Ze hebben vaak een meer gevarieerde oeverlijn.

Het cruciale verschil ligt in de oorsprong: sloten en kanalen zijn functioneel en kunstmatig, plassen zijn vaak een bijproduct van menselijke activiteit, terwijl meren van nature zijn gevormd.

Regels voor varen, vissen en zwemmen op open water

Het betreden en gebruiken van open water is niet vrijblijvend. Voor elke activiteit gelden specifieke regels die de veiligheid, natuur en het gebruik voor anderen waarborgen.

Varen: Op de meeste Nederlandse wateren is een klein vaarbewijs (KVB) verplicht voor motorboten sneller dan 20 km/u en voor zeilboten langer dan 15 meter. Houd altijd rechts, geef voorrang aan grote beroepsvaart en vaar niet onder invloed. Snelheidslimieten zijn strikt, vooral in natuurgebieden en nabij oevers. Gebruik van een reddingsvest is sterk aanbevolen en vaak verplicht voor bepaalde boten of omstandigheden.

Vissen: Voor het uitoefenen van de sportvisserij is een VISpas verplicht. Deze pas geeft toegang tot de viswateren van de betreffende hengelsportvereniging. Daarnaast gelden er per water vaak aanvullende plaatselijke regels, zoals seizoenssluitingen, minimummaten voor vissoorten en beperkingen in het aantal hengels. Het naleven van deze regels is essentieel voor visstandbeheer.

Zwemmen: Zwem uitsluitend op officieel aangewezen zwemlocaties. Deze worden gecontroleerd op waterkwaliteit en veiligheid. Let op borden die waarschuwen voor gevaar, zoals sterke stroming, scheepvaart of slechte waterkwaliteit. Spring niet van bruggen of sluizen. Houd kinderen altijd in de gaten. Zwemmen in vaarwegen is levensgevaarlijk en ten strengste verboden.

Controleer vooraf altijd de lokale en actuele regelgeving via de betreffende waterschap, provincie of gemeente. Onwetendheid is geen excuus.

Veelgestelde vragen:

Is een zwemvijver in een achtertuin ook open water volgens de wet?

Ja, een privézwemvijver valt in juridische zin meestal onder open water. Het onderscheid met een zwembad is dat het water natuurlijk is en niet continu wordt ververst of gedesinfecteerd door een technische installatie. Dit brengt specifieke risico's met zich mee, zoals een grotere kans op verdrinking door onzichtbare obstakels, koud water of plotselinge diepte. Gemeenten kunnen daarom veiligheidseisen stellen, zoals een hek of waarschuwingsborden. Het is verstandig bij jouw gemeente na te vragen welke regels precies gelden voor een zwemvijver op eigen terrein.

Waarom gelden er strengere regels voor open water dan voor een zwembad?

De regels zijn strenger omdat de risico's in open water veel onvoorspelbaarder zijn. In een zwembad is de diepte duidelijk, is het water helder en warm, en is er altijd toezicht. Open water zoals een meer of rivier kent verraderlijke factoren: onzichtbare stroming, kou die spierkramp kan veroorzaken, plotselinge dieptesverschillen, glibberige oevers en beperkt zicht. Ook de waterkwaliteit is niet constant gecontroleerd. Deze combinatie van gevaren leidt tot een hoger verdrinkingsgevaar. De wetgeving probeert met regels over bijvoorbeeld hekken en waarschuwingen deze risico's te beperken.

Onze sloot grenst aan ons land. Zijn wij aansprakelijk als iemand daar zwemt en iets overkomt?

De aansprakelijkheid hangt af van de situatie. Als de sloot duidelijk op jullie privéterrein ligt en niet openbaar toegankelijk is, dan hebben jullie als eigenaar een zorgplicht. Dit betekent dat jullie redelijke maatregelen moeten nemen om gevaar te voorkomen, zoals het plaatsen van een hek of een duidelijk verbodsbord. Als iemand ondanks die maatregelen toch gaat zwemmen, is de kans op aansprakelijkheid kleiner. Is de sloot echter een veelgebruikte speelplek of zijn er geen waarschuwingen, dan kan een rechter oordelen dat jullie onvoldoende hebben gedaan om het gevaar af te wenden. Advies is om de situatie met een verzekeraar of juridisch adviseur te bespreken.