De grootste stroming binnen de islam soennieten vormen de meerderheid

De islam, met bijna twee miljard aanhangers wereldwijd, is een religie van grote diversiteit in cultuur, rechtsschool en theologie. Wanneer men zich afvraagt naar de grootste groep binnen deze wereldgodsdienst, kan het antwoord vanuit verschillende perspectieven worden benaderd. De meest voor de hand liggende en numeriek significante verdeling is die tussen de twee belangrijkste takken: de soennieten en de sjiieten.

In kwantitatieve termen vormt de soennitische islam verreweg de grootste groep. Naar schatting behoort tussen de 85% en 90% van alle moslims wereldwijd tot deze stroming. Het soennisme wordt beschouwd als de orthodoxe hoofdstroming, waarvan de naam verwijst naar de Soenna, de weg of het voorbeeld van de profeet Mohammed. Soennitische gemeenschappen zijn dominant in regio's als het Midden-Oosten (met uitzondering van Iran, Irak en Bahrein), Noord-Afrika, de Hoorn van Afrika, Centraal-Azië en de grootste moslimlanden naar bevolking: Indonesië, Pakistan, Bangladesh en India.

Een ander perspectief richt zich niet op theologische splitsingen, maar op juridische scholen (madhahib) en spirituele stromingen. Binnen het soennisme bestaan vier grote rechtsscholen (Hanafi, Maliki, Shafi'i en Hanbali), waarbij de Hanafi-school de grootste aanhang heeft. Daarnaast zijn soefi-broederschappen, met hun nadruk op mystiek en innerlijke beleving, een invloedrijke stroming die dwars door sektarische grenzen heen loopt en miljoenen aanhangers kent.

De tweede grootste groep is de sjiitische islam, waartoe ongeveer 10% tot 15% van de moslims behoort. Binnen het sjiisme zijn weer verschillende substromingen, waarvan de Twaalvers (of Imami's) de grootste zijn. Landen met een sjiitische meerderheid of zeer grote minderheid zijn Iran, Irak, Azerbeidzjan en Bahrein. Het onderscheid tussen soennieten en sjiieten vindt zijn oorsprong in een vroeg meningsverschil over de opvolging van profeet Mohammed, wat leidde tot verschillen in recht, theologie en religieuze praktijk.

Een volledig antwoord op de vraag naar de grootste groep erkent dus dat de soennieten numeriek domineren, maar dat de islamitische wereld een complex mozaïek vormt van tradities die zowel binnen als tussen deze hoofdstromingen bestaan. De meerderheid is niet monolithisch, maar omvat een rijke verscheidenheid aan interpretaties en praktijken die de levendigheid van de islamitische wereld weerspiegelen.

De Soennieten: Definities en kernkenmerken

De Soennieten vormen de grootste theologische en juridische groep binnen de islam, goed voor ongeveer 85-90% van alle moslims wereldwijd. De naam is afgeleid van het Arabische woord "Sunnah", wat de gewoonte of het voorbeeld van de profeet Mohammed betekent. Een Soenniet wordt gedefinieerd als iemand die de religieuze praktijk en het geloof volgt zoals dat is vastgelegd in de Sunnah en de consensus van de vroege gemeenschap.

De identiteit van het Soennisme rust op drie fundamentele pijlers:

• De Koran als het ongeschapen, eeuwige woord van God.



• De Sunnah van de Profeet Mohammed, zoals overgeleverd in betrouwbare Hadith-collecties.



• De consensus (Idjma') van de geleerden en de vroege moslimgemeenschap.

Een centraal kenmerk is het aanvaarden van de legitimiteit van de eerste vier opvolgers (kaliefen) van Mohammed: Aboe Bakr, Omar, Oethman en Ali. Deze periode wordt gezien als het voorbeeld voor goed bestuur. Op theologisch vlak volgen de meeste Soennieten de leer van de Ash'ari of Maturidi scholen, die een middenweg bewandelen tussen rationalisme en letterlijke interpretatie.

Op juridisch gebied bestaat er binnen het Soennisme een rijke diversiteit, georganiseerd in vier grote rechtsscholen (madhahib). Elke school heeft zijn eigen methodologie voor het afleiden van wetten:

1. De Hanafi-school: wijdverspreid in Turkije, de Balkan, de Kaukasus, Zuid-Azië en China.



2. De Maliki-school: dominant in Noord- en West-Afrika.



3. De Shafi'i-school: prominent in Oost-Afrika, Jemen, Zuidoost-Azië (Indonesië, Maleisië).



4. De Hanbali-school: invloedrijk op het Arabisch Schiereiland, vooral in Saoedi-Arabië.

Deze scholen verschillen in details van ritueel en recht, maar erkennen elkaar onderling als geldig. Het Soennisme benadrukt de rol van de gemeenschap (Oemmah) en haar collectieve consensus. Geleerden (oelama) hebben een gezaghebbende rol als bewaarders en interpreten van de traditie, zonder dat er een centraal, hiërarchisch priesterschap bestaat.

Vergelijking met de Sjiieten: Belangrijkste verschillen

De belangrijkste scheidslijn binnen de islamitische wereld is die tussen de Soennieten en de Sjiieten. Dit onderscheid vindt zijn oorsprong niet in fundamentele theologische verschillen over de kern van het geloof, maar in een vroeg meningsverschil over de politieke en spirituele opvolging van de Profeet Mohammed. De Soennieten vormen de grootste groep, terwijl sjiitische gemeenschappen een significante minderheid vormen, met name in landen als Iran, Irak, Bahrein en Libanon.

Het centrale twistpunt betreft het leiderschap (het Imamaat) na de dood van de Profeet. Soennieten geloven dat de gemeenschap (de ummah) het recht had om een opvolger (kalief) te kiezen, wat leidde tot de verkiezing van Abu Bakr, Omar en Uthman. Sjiieten daarentegen zijn van mening dat het leiderschap door goddelijke aanwijzing had moeten overgaan op Ali ibn Abi Talib, de neef en schoonzoon van de Profeet, en vervolgens op zijn specifieke afstammelingen. Voor Sjiieten zijn deze Imams onfeilbare spirituele en politieke leiders.

Deze verschillende uitgangspunten hebben geleid tot uiteenlopende praktijken en accenten in religieuze wet, theologie en religieuze hiërarchie. De onderstaande tabel vat enkele kernverschillen samen.

Het verschil in historisch bewustzijn is diepgaand. Voor Soennieten staat de consensus van de gemeenschap en de continuïteit van de vroege kalifaten centraal. Voor Sjiieten is het lijden, onrecht en martelaarschap van de Ahl al-Bayt (de familie van de Profeet), met name Imam Hoessein, een centraal thema dat hun religieuze identiteit en gevoel van strijd tegen onrecht vormgeeft. Ondanks deze verschillen delen beide stromingen de fundamentele geloofsartikelen van de islam.

Regionale verspreiding: Waar wonen de meeste soennieten?

De soennitische islam is niet alleen de grootste tak binnen de islam, maar ook een van de meest wijdverspreide religieuze groepen ter wereld. Geografisch gezien is de soennitische meerderheid absoluut dominant in een brede gordel die zich uitstrekt van West-Afrika tot Zuidoost-Azië.

Het hart van de soennitische wereld ligt in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Landen als Egypte, Saoedi-Arabië, Jordanië en de Palestijnse gebieden zijn overwegend soennitisch. In Azië vormen soennieten de meerderheid in landen met zeer grote moslimpopulaties, zoals Indonesië (het land met de grootste soennitische bevolking ter wereld), Pakistan, Bangladesh, India en Turkije. In al deze landen behoort 85% tot meer dan 90% van de moslims tot de soennitische stroming.

Ook in Sub-Sahara Afrika is het soennisme sterk aanwezig. Landen als Nigeria, Soedan, Senegal en Tanzania herbergen grote en groeiende soennitische gemeenschappen. In Europa is de moslimminderheid overwegend soennitisch, met name onder gemeenschappen met roots in Turkije, Marokko en Zuidoost-Azië.

Het is belangrijk op te merken dat soennieten niet overal een meerderheid vormen binnen de islamitische wereld. In landen als Iran, Azerbeidzjan, Irak, Bahrein en Libanon vormen sjiieten een aanzienlijke minderheid of zelfs meerderheid. Desalniettemin woont naar schatting 87-90% van alle moslims wereldwijd in een land waar soennieten de dominante islamitische groep zijn.

Invloed op cultuur en rechtssystemen in moslimlanden

De dominante positie van de soennitische meerderheid heeft een diepgaande stempel gedrukt op de culturele en juridische landschappen in veel moslimlanden. Deze invloed is historisch gegroeid en manifesteert zich in tradities, sociale normen en de structuur van het recht.

Op cultureel gebied vormen soennitische gebruiken en interpretaties vaak de onuitgesproken norm. Publieke feestdagen, zoals Eid al-Fitr en Eid al-Adha, worden volgens de soennitische kalender en rituelen gevierd. De architectuur van grote moskeeën, het geluid van de adhan en de mainstream religieuze media reflecteren overwegend soennitische tradities. Sociale gewoonten rondom geboorte, huwelijk en begrafenis zijn in veel regio's sterk gevormd door soennitische scholen.

De invloed op rechtssystemen is direct en institutioneel. In landen waar de sharia een bron van wetgeving is, is dit vrijwel altijd gebaseerd op een van de vier grote soennitische wetscholen (madhhabs): de Hanafi, Maliki, Shafi'i of Hanbali-school. Het familierecht – betreffende huwelijk, scheiding, erfenis en voogdij – is hier het sterkst door beïnvloed. Zelfs in landen met een seculiere grondwet zijn er vaak restanten van dit soennitisch-juridische erfgoed terug te vinden in persoonlijke statuswetten.

De soennitische theologie en jurisprudentie hebben ook het concept van de staat en het bestuur beïnvloed. Het historische idee van het kalifaat en de legitimiteit van heersers zijn grotendeels in soennitische kringen ontwikkeld. Dit heeft geleid tot een pragmatischere benadering van bestuur vergeleken met meer hiërarchische modellen die in andere tradities bestaan.

Deze dominante invloed betekent niet dat andere stromingen, zoals het sjiisme of soefisme, volledig afwezig zijn. Zij hebben vaak eigen culturele enclaves en juridische praktijken weten te behouden. Echter, op nationaal niveau zijn de publieke cultuur en het formele rechtssystem vaak een weerspiegeling van de soennitische meerderheid, wat soms tot spanningen heeft geleid in landen met een significante religieuze minderheid.

Veelgestelde vragen:

Wat wordt precies bedoeld met 'de grootste groep' moslims? Gaat het om de grootste stroming of om het land met de meeste moslims?

Die vraag is terecht, want 'grootste groep' kan op twee manieren worden uitgelegd. Meestal verwijst het in religieuze context naar de grootste theologische of juridische stroming binnen de islam. Dat zijn de soennieten. Naar schatting behoort 85-90% van de ongeveer 1,9 miljard moslims wereldwijd tot het soennisme. Als we kijken naar het land met het grootste aantal moslim inwoners, dan is dat Indonesië. Daar wonen ruim 230 miljoen moslims. Het is dus goed om dit onderscheid te maken: soennieten vormen de grootste religieuze groep, en Indonesië is het land met de grootste moslimbevolking.

Ik hoor vaak over soennieten en sjiieten. Zijn dat de enige twee groepen? Waar vallen anderen zoals Alevieten of Ahmadiyya onder?

Nee, soennieten en sjiieten zijn de twee grootste takken, maar de islam kent meer groeperingen. Het onderscheid tussen soennisme en sjiisme ontstond na de dood van de profeet Mohammed, vooral over de kwestie van leiderschap. Binnen deze takken zijn er weer verschillende rechtsscholen en theologische richtingen. De Alevieten worden vaak in verband gebracht met het sjiisme, maar hebben een heel eigen, mystieke traditie. De Ahmadiyya-beweging ontstond in de 19e eeuw en wordt door veel andere moslims niet als islamitisch erkend vanwege afwijkende opvattingen over profeetschap. Daarnaast zijn er nog de Ibadieten (voornamelijk in Oman), soefi-orden (die binnen zowel soennitische als sjiitische gemeenschappen voorkomen), en diverse onafhankelijke religieuze bewegingen. De islamitische wereld is dus theologisch gezien zeer divers.

Hoe groot is het verschil tussen soennieten en sjiieten in het dagelijks leven? Is het vergelijkbaar met het verschil tussen katholieken en protestanten?

De vergelijking met katholieken en protestanten gaat voor een deel op, maar niet helemaal. Het fundamentele verschil ligt in de opvatting over het religieuze gezag na de profeet Mohammed. Voor soennieten volgde de rechtgeleide kalief, voor sjiieten was het imamaat voorbehouden aan de familie van de profeet. Dit heeft gevolgen voor religieuze praktijken, feestdagen en de rol van geestelijken. In het dagelijks leven, zoals het gebed, zijn de overeenkomsten echter groot. Beide groepen volgen de vijf zuilen van de islam, lezen de Koran en streven naar een leven volgens islamitische wetten. In landen waar beide groepen samenleven, zoals Libanon of Irak, zijn de verschillen in gewoontes en feesten duidelijker zichtbaar. In landen met een overwegend soennitische bevolking merkt een gewone gelovige vaak weinig van theologische verschillen.

Is de soennitische groep zelf ook uniform, of zijn daar ook weer belangrijke verschillen?

De soennitische islam is verre van uniform. Binnen het soennisme bestaan vier belangrijke rechtsscholen (madhhab): de Hanafitische, Malikitische, Shafi'itische en Hanbalitische school. Deze scholen verschillen in hun methoden voor het afleiden van religieuze wetten uit de Koran en de overleveringen. De praktische uitwerking kan variëren, bijvoorbeeld op het gebied van gebedsregels of vasten. Daarnaast zijn er theologische stromingen, zoals het meer rationalistische Maturidisme en Ash'arisme, en het letterlijke Salafisme. Ook de soefi-mystiek vindt binnen het soennisme veel aanhang. De culturele verscheidenheid tussen moslims in Marokko, Indonesië, Turkije en Senegal is enorm, wat ook de religieuze uitingen en gewoonten sterk beïnvloedt. Een soennitische moslim in Marokko kan in de dagelijkse praktijk dus anders handelen dan een soenniet in Egypte of Bosnië.