Waarom krijgen sporters een hartstilstand?

Het plotseling instorten van een atleet, midden in een wedstrijd of training, is een schokkende gebeurtenis die diepe vragen oproept. Hoe kan iemand die het toppunt van fysieke conditie belichaamt, getroffen worden door een levensbedreigende hartstilstand? Dit fenomeen, hoe zeldzaam ook, staat haaks op onze intuïtie dat sport gelijkstaat aan gezondheid. De waarheid is echter complexer: intense lichamelijke inspanning kan een trigger zijn voor onderliggende, vaak onopgemerkte, hartafwijkingen.

De directe oorzaak is meestal een fatale hartritmestoornis, ventrikelfibrilleren genoemd, waarbij de hartspier chaotisch samentrekt in plaats van bloed rond te pompt. Bij jonge sporters (onder de 35) ligt de oorsprong vaak in aangeboren of genetische condities. Denk aan een verdikte hartspier (hypertrofische cardiomyopathie), afwijkingen aan de kransslagaders of erfelijke ritmestoornissen zoals het Brugada-syndroom. Deze aandoeningen sluimeren vaak zonder symptomen, totdat de extreme stress van competitie ze aan het licht brengt.

Bij sporters boven de 35 is coronairlijden – de opbouw van plaque in de kransslagaders – de meest voorkomende boosdoener. Intensieve inspanning kan een scheur in zo'n plaque veroorzaken, wat leidt tot een bloedstolsel dat de bloedtoevoer naar de hartspier abrupt afsnijdt. Daarnaast spelen ook verworven factoren zoals myocarditis (een ontsteking van de hartspier, vaak na een virusinfectie) of het gebruik van bepaalde prestatiebevorderende middelen een rol. De combinatie van een latente predispositie en de extreme fysiologische eisen van topsport creëert zo het perfecte stormscenario.

De rol van onopgemerkte aangeboren hartafwijkingen

Een belangrijke, maar vaak stille, oorzaak van plotse hartstilstand bij ogenschijnlijk gezonde atleten zijn aangeboren structurele hartafwijkingen. Deze afwijkingen zijn bij de geboorte aanwezig, maar blijven vaak ongediagnosticeerd omdat ze geen duidelijke symptomen veroorzaken tijdens het dagelijks leven. Het is de extreme fysieke stress van competitieve sport die een fatale trigger kan vormen.

De meest voorkomende afwijking in deze categorie is hypertrofische cardiomyopathie (HCM). Hierbij is de hartspier, met name de linkerkamer, abnormaal verdikt zonder duidelijke oorzaak. Deze verdikking kan de bloedstroom belemmeren en, cruciaal, een instabiel elektrisch circuit in het hart creëren. Onder extreme inspanning kan dit leiden tot levensbedreigende ritmestoornissen zoals ventrikelfibrillatie.

Een andere ernstige aandoening is abnormale oorsprong van de kransslagaders. Hierbij ontspringen de kransslagaders, die het hart zelf van bloed voorzien, op een verkeerde plaats. Tijdens inspanning kunnen deze bloedvaten afgekneld worden door de uitzettende aorta, wat leidt tot een acuut zuurstoftekort in de hartspier en een hartstilstand tot gevolg kan hebben.

Ook aritmogene rechterkamer cardiomyopathie (ARVC) speelt een rol. Bij deze aandoening wordt de spier van de rechterhartkamer geleidelijk vervangen door vet- en bindweefsel. Dit weefsel verstoort de elektrische geleiding en vormt een bron voor gevaarlijke ritmestoornissen, vaak uitgelokt door intensieve training.

Het probleem ligt in het gebrek aan screening. Een standaard sportmedische keuring, inclusief een rust-ECG, kan deze afwijkingen niet altijd opsporen. Een echocardiogram of een MRI-scan is vaak nodig voor een definitieve diagnose, maar deze worden niet routinematig uitgevoerd bij alle sporters. Daardoor blijven veel atleten, vaak jarenlang, actief zonder te weten dat zij een tikkende tijdbom met zich meedragen.

De invloed van extreme fysieke inspanning op een gezond hart

Het menselijk hart is een uitzonderlijk adaptieve spier die gedijt bij regelmatige training. Duursport versterkt de hartspier, verlaagt de rusthartslag en verbetert de efficiëntie. Extreme en langdurige inspanning kan echter, vooral bij reeds gezonde atleten, een paradoxaal effect hebben dat het risico op acute problemen tijdelijk verhoogt.

Tijdens maximale inspanning stijgt de vraag naar zuurstof en de totale belasting op het hart aanzienlijk. Dit kan, in zeldzame gevallen, leiden tot elektrische instabiliteit in de hartspier. De stresshormonen adrenaline en noradrenaline bereiken zeer hoge niveaus, wat potentieel gevaarlijke hartritmestoornissen kan uitlokken, vooral als er een onderliggende, niet-gediagnosticeerde aandoening aanwezig is.

Een andere kritieke factor is de belasting van de rechterhartkamer. Deze kamer is verantwoordelijk voor de bloedtoevoer naar de longen en is bijzonder gevoelig voor extreme stress. Langdurige races kunnen acute dilatatie en tijdelijke verzwakking van de rechterkamer veroorzaken. Deze overbelasting kan, in een kwetsbaar hart, de elektrische geleiding verstoren en een trigger vormen voor ventrikelfibrillatie.

Bovendien veroorzaakt extreme inspanning systemische ontsteking en verstoringen in de elektrolytenbalans, zoals een tekort aan kalium of magnesium door overmatig zweten. Deze metabole ontregeling verstoort de delicate elektrische signalen die de hartslag reguleren. De combinatie van uitputting, uitdroging en elektrolytenschommelingen creëert een perfecte storm voor een acuut cardiovasculair incident.

Het is cruciaal te benadrukken dat deze acute effecten vooral een risico vormen voor atleten met een latente cardiovasculaire pathologie, zoals een niet-gediagnosticeerde cardiomyopathie, erfelijke ritmestoornissen of coronairarterie-afwijkingen. Voor het overgrote merendeel van de mensen blijft de netto-langetermijnimpact van sport positief. De sleutel ligt in bewustwording, gepaste voorbereiding en medische screening om die individuen met een verborgen risico op te sporen voordat zij zich aan extreme duurinspanningen wagen.

Hoe ontstekingen en infecties het hartritme tijdens het sporten verstoren

Een actieve ontsteking of infectie in het lichaam, zoals een griep, een forse verkoudheid of myocarditis (hartspierontsteking), creëert een gevaarlijke onderstroom die het elektrische systeem van het hart kan ontregelen. Dit risico wordt tijdens sportieve inspanning aanzienlijk vergroot.

Het immuunsysteem reageert op een infectie met een cascade van ontstekingsstoffen (cytokines). Deze stoffen kunnen direct inwerken op de hartspiercellen en het speciale weefsel dat de elektrische prikkels geleidt. Hierdoor kan de prikkelgeleiding vertragen of geblokkeerd raken, wat leidt tot aritmieën zoals extrasystolen of gevaarlijke hartritmestoornissen.

Bij een myocarditis is het effect het meest direct en potentieel catastrofaal. Het virus of de bacterie tast de hartspier zelf aan, wat leidt tot zwelling (oedeem) en beschadiging van het weefsel. Tijdens het sporten neemt de vraag naar zuurstof en de elektrische stabiliteit van het hart toe. Het ontstoken, gezwollen weefsel kan deze vraag niet aan: het wordt een instabiele elektrische substrate. Dit kan resulteren in ventriculaire tachycardie of fibrillatie, waarbij het hart chaotisch samentrekt en effectief stilvalt.

Ook koorts, een veelvoorkomend symptoom bij infecties, versterkt dit risico. Koorts verhoogt de intrinsieke hartslag en verlaagt de drempel voor het ontstaan van gevaarlijke ritmestoornissen. De combinatie van deze verhoogde elektrische prikkelbaarheid met de fysieke stress van intensief sporten is een kritieke trigger.

Bovendien kan een systemische infectie het bloed hypercoagulabel maken, wat de kans op bloedstolsels vergroot. In combinatie met een mogelijk al ontstoken hart of vernauwde bloedvaten door inspanning, verhoogt dit het risico op een hartinfarct, wat op zijn beurt een acute ritmestoornis kan veroorzaken.

Het fundamentele gevaar schuilt in het feit dat een atleet de onderliggende ontsteking soms niet of nauwelijks voelt, terwijl het hart al wel in een staat van verhoogde kwetsbaarheid verkeert. De extra belasting van maximale inspanning kan dan de laatste druppel zijn die een fatale ritmestoornis ontketent.

Veelgestelde vragen:

Is het waar dat COVID-19 of de vaccinatie ervan de belangrijkste oorzaak is van hartstilstanden bij sporters?

Nee, dat is niet correct. Hoewel er tijdens de pandemie veel aandacht was voor myocarditis (hartspierontsteking) als mogelijke bijwerking van een COVID-19-infectie of, in veel zeldzamere gevallen, van een vaccin, is dit niet de voornaamste verklaring. De meeste gevallen van plotse hartstilstand bij atleten hebben onderliggende, vaak onopgemerkte, hartafwijkingen. De meest voorkomende oorzaak bij jonge sporters (<35 jaar) is een aangeboren aandoening zoals hypertrofische cardiomyopathie (een verdikte hartspier) of een afwijking aan de kransslagaders. Bij sporters boven de 35 jaar is kransslagaderlijden (ophoping van plaque) de meest gangbare oorzaak. COVID-19 kan wel een extra risicofactor zijn voor mensen met een al bestaande, niet-gediagnosticeerde aanleg, maar het wordt niet gezien als de primaire oorzaak in de sportwereld.

Wat zijn de concrete signalen die kunnen wijzen op een hartprobleem bij een sporter, voor het te laat is?

Er zijn meerdere waarschuwingssignalen waar sporters en begeleiders alert op moeten zijn. De belangrijkste zijn: onverklaarbaar flauwvallen of een bijna-verlies van bewustzijn tijdens inspanning, een ongewone of extreme kortademigheid die niet past bij de geleverde inspanning, en pijn op de borst of een beklemmend gevoel tijdens het sporten. Ook hartkloppingen – het gevoel dat het hart heel snel, onregelmatig of hard tekeergaat – zijn een serieus signaal. Daarnaast is een familiegeschiedenis met plotse hartdood op jonge leeftijd (<50 jaar) of onverklaarde sterfgevallen een belangrijke rode vlag. Wie dergelijke symptomen ervaart, moet direct stoppen met trainen en een arts raadplegen voor verder onderzoek, zoals een ECG of echocardiogram.

Hoe werkt zo'n AED precies en waarom is het zo belangrijk dat omstanders meteen ingrijpen?

Een AED (Automatische Externe Defibrillator) is een draagbaar toestel dat het hartritme analyseert. Bij een hartstilstand door ventrikelfibrilleren – een chaotische, trillende beweging van het hart – kan een gecontroleerde stroomstoot het hart als het ware resetten, zodat het normale ritme kan hervatten. Elke minuut dat defibrillatie wordt uitgesteld, daalt de overlevingskans met ongeveer 10%. Directe reanimatie (hartmassage en beademing) houdt de bloedcirculatie op gang, maar alleen een schok kan het fatale ritme stoppen. Daarom is de combinatie van directe reanimatie en het snel gebruiken van een AED van levensbelang. De AED geeft duidelijke gesproken instructies, waardoor ook leken hem kunnen bedienen. Het toestel geeft alleen een schok af als dat medisch nodig is, dus je kunt niets verkeerd doen.