Is fotos maken van iemand zonder toestemming strafbaar?

In een tijd waarin iedereen een camera op zak heeft, is het vastleggen van momenten een alledaagse handeling geworden. Dit roept echter belangrijke juridische en ethische vragen op over de grenzen van privacy. De eenvoudige handeling om een foto te maken, kan immers ingrijpende gevolgen hebben voor de persoon die wordt vastgelegd, vooral wanneer dit zonder medeweten of toestemming gebeurt.

De kern van de kwestie ligt in de botsing tussen twee rechten: het recht op vrijheid van meningsuiting en informatievrijheid, en het grondrecht op privacy. In Nederland is geen algemeen verbod op het maken van een foto in de openbare ruimte. Dit betekent dat het in veel gevallen niet strafbaar is om een foto of video te maken waarop toevallige voorbijgangers of een menigte te zien zijn, zolang dit gebeurt zonder dat iemand specifiek en langdurig wordt gevolgd of lastiggevallen.

De situatie verandert echter drastisch zodra de foto wordt verveelvoudigd of openbaar gemaakt. Het publiceren of delen van een foto waarop een herkenbaar persoon centraal staat, valt onder de portretrechtregeling. Volgens artikel 21 van de Auteurswet is voor publicatie in principe toestemming nodig van de geportretteerde, tenzij er een gerechtvaardigd belang aan de publicatie ten grondslag ligt, zoals nieuwsverslaggeving.

Bovendien kan het maken van foto's onder specifieke omstandigheden wel degelijk strafbaar gedrag opleveren. Dit is het geval bij stalking, het maken van beeldmateriaal op duidelijk privéterrein (zoals in een woning), of wanneer het materiaal een ernstige inbreuk op de persoonlijke levenssfeer vormt. Denk hierbij aan het stiekem fotograferen onder iemands kleding of in kleedkamers. Dergelijke handelingen kunnen worden vervolgd onder het Wetboek van Strafrecht.

Wanneer is een foto maken strafbaar volgens de wet?

Het maken van een foto zonder toestemming is niet altijd strafbaar. De Nederlandse wet maakt een cruciaal onderscheid tussen openbare en besloten ruimtes, en tussen het algemene recht op afbeelding en het recht op privacy.

Het is in beginsel toegestaan om in de openbare ruimte foto's te maken waarop mensen herkenbaar in beeld komen. Dit valt onder de vrijheid van meningsuiting en informatievergaring. Denk aan straatfotografie of een foto van een menigte op een festival.

Het maken van een foto wordt wel strafbaar gesteld door artikel 139f van het Wetboek van Strafrecht. Dit verbiedt het "opzettelijk en wederrechtelijk" vastleggen van het beeld van een persoon die zich in een besloten ruimte of besloten plaats bevindt. Een besloten plaats is een plek waar iemand een redelijke verwachting van privacy heeft, zoals een woning, een tuin afgeschermd door een schutting, een hotelkamer, een toilet of een kleedkamer.

Ook in het openbaar kan een foto wederrechtelijk zijn als er sprake is van een ernstige inbreuk op de privacy. Dit wordt beoordeeld aan de hand van het belang van de fotograaf (bijv. nieuwswaarde) tegenover het privacybelang van de gefotografeerde. Een close-up van iemands schaamstreek onder een rok is altijd strafbaar, ook op straat.

Daarnaast is het strafbaar om een foto te maken met het specifieke doel om de gefotografeerde te stalken, lastig te vallen of te chanteren (artikel 285b Sr). De context en het motief zijn hier doorslaggevend.

Het verspreiden of publiceren van een foto zonder toestemming brengt aanvullende wettelijke risico's mee, zoals een schending van het portretrecht of de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), maar het louter maken van de foto is onder deze wetten vaak niet direct strafbaar.

Wat zijn de regels voor fotograferen op openbare plaatsen?

Op de openbare weg, in parken, op pleinen en in de meeste andere voor het publiek toegankelijke ruimtes mag u in principe fotograferen en filmen. Dit valt onder uw recht op vrijheid van meningsuiting en informatievrijheid. De openbare ruimte is per definitie geschikt voor het maken van opnamen.

Er gelden echter belangrijke beperkingen. Het portretrecht is cruciaal: het publiceren van een foto waarop een herkenbaar persoon het hoofdonderwerp is, vereist meestal diens toestemming. Het maken van de foto zelf is vaak toegestaan, maar het delen of publiceren niet zonder toestemming. Dit geldt niet voor personen die onderdeel zijn van een menigte of een breder straatbeeld, tenzij zij geïsoleerd en herkenbaar in beeld worden gebracht.

Ook moet u rekening houden met het auteursrecht. Het fotograferen van kunstwerken, gebouwen of andere beschermde werken die permanent in de openbare ruimte staan (zoals het Rijksmuseum of de Erasmusbrug) is voor persoonlijk gebruik toegestaan. Commercieel gebruik van dergelijke foto's kan echter beperkingen opleveren.

Daarnaast kunnen plaatselijke verordeningen (APV) aanvullende regels stellen. Het kan bijvoorbeeld verboden zijn om te fotograferen bij gevoelige objecten zoals militaire installaties, rechtbanken of bepaalde overheidsgebouwen, of wanneer uw gedrag de openbare orde verstoort.

Ondanks dat een locatie openbaar toegankelijk is, zoals een winkelcentrum of station, kan het eigen beheer huisregels hanteren. Zij mogen het maken van foto's verbieden en u bij overtreding de toegang ontzeggen. Hetzelfde geldt voor musea, restaurants en andere semi-openbare ruimtes.

Tot slot is de context van de foto essentieel. Een foto die inbreuk maakt op iemands privacy, bijvoorbeeld door over een schutting of door een raam te fotograferen, is niet toegestaan, zelfs niet als u zelf op openbaar terrein staat. Het recht op privacy weegt zwaarder dan het recht om te fotograferen.

Hoe werkt de aanklacht en welke straffen kunnen volgen?

Een aanklacht begint meestal met een aangifte bij de politie. Het slachtoffer of een betrokkene dient een officiële melding in. De politie start een onderzoek en verzamelt bewijs, zoals de foto's, getuigenverklaringen of technische gegevens van het toestel.

Het Openbaar Ministerie (OM) beoordeelt de zaak. Zij beslissen of er voldoende bewijs is en of vervolging in het algemeen belang is. Het OM kan kiezen voor een strafrechtelijke vervolging of een strafbeschikking (een boete zonder tussenkomst van de rechter) opleggen.

De straffen hangen sterk af van de ernst van de overtreding en de specifieke wetsartikelen. Voor eenvoudige schendingen van artikel 139f Sr (fotograferen in besloten ruimte) kan een geldboete of een werkstraf volgen. Bij ernstiger gevallen, zoals het verspreiden van de beelden (artikel 139h Sr), staat een gevangenisstraf van maximaal twee jaar of een boete van de vierde categorie (€ 23.750 in 2025) op de overtreding.

Naast strafrechtelijke sancties kan het slachtoffer ook een civiele procedure starten. De rechter kan dan bijvoorbeeld een verbod op publicatie uitspreken, schadevergoeding toekennen en opdracht geven de foto's te vernietigen. Deze maatregelen zijn vaak cruciaal voor het herstel van de privacy van de betrokkene.

De hoogte van de straf wordt mede bepaald door verzwarende omstandigheden. Het fotograferen van minderjarigen, het gebruik van de beelden voor chantage, of het plaatsen op een pornografische website leiden tot zwaardere strafeisen van het OM.

Veelgestelde vragen:

Ik maak vaak straatfoto's waar toevallig voorbijgangers op staan. Mag dit zomaar, of pleeg ik een strafbaar feit?

In de meeste gevallen is dit toegestaan. De Nederlandse wet maakt onderscheid tussen portretrecht en privacy in de openbare ruimte. Als iemand herkenbaar op de foto staat, valt dit onder het portretrecht. Echter, opnamen in de openbare ruimte, zoals op straat of in een park, zijn over het algemeen vrij te gebruiken en te publiceren. Dit geldt vooral als de persoon niet het hoofdonderwerp van de foto is, maar onderdeel van een groter geheel zoals een straattaferel, gebouw of evenement. De wet beschermt in deze situaties de vrijheid van meningsuiting en artistieke expressie. Problemen kunnen ontstaan als de gefotografeerde een 'redelijk belang' heeft om bezwaar te maken. Denk aan een situatie waarin de foto een vernederend of schadelijk karakter heeft, of wanneer iemand gevolgd wordt om stiekem foto's te maken. Voor commerciële publicatie, zoals in een advertentie, is bij herkenbare personen bijna altijd toestemming nodig.

Mijn buurman maakt steeds foto's van mij en mijn gezin in onze tuin, over het hek heen. Voel me hier erg ongemakkelijk bij. Wat kan ik doen?

Uw situatie is waarschijnlijk strafbaar. De kern ligt bij de verwachting van privacy. In uw eigen tuin, zeker als deze afgeschermd is, mag u een redelijke verwachting van privacy hebben. Het maken van foto's over het hek heen is een inbreuk op die privacy. Dit valt vaak onder artikel 139f van het Wetboek van Strafrecht, dat 'het aantasten van de persoonlijke levenssfeer door middel van een technisch hulpmiddel' verbiedt. Het maakt hierbij niet uit of de foto's later worden gepubliceerd; het maken zelf kan al een overtreding zijn. U kunt dit het beste eerst met uw buurman bespreken en vragen ermee te stoppen. Legt hij het gedrag niet af, dan is een melding bij de politie een logische stap. Verzamel eventueel bewijs, zoals de data en tijden van de voorvallen. Als de foto's ook nog eens op internet worden gezet, komt er mogelijk schending van het portretrecht bij. In dit geval heeft u een sterk recht om de publicatie te laten stoppen en de foto's te laten verwijderen.