Hoe men in de negentiende eeuw de billen afveegde een historische kijk op hygiëne

De dagelijkse, intieme handeling van hygiëne na het toiletbezoek is een onderwerp dat zelden in de geschiedenisboeken voorkomt. Toch biedt het een verrassend concreet en menselijk inkijkje in het leven van onze voorouders. De 19e eeuw vormt hierin een fascinerende periode van overgang, waarin eeuwenoude tradities botsten met de opkomst van industrialisatie, wetenschap en nieuwe sociale conventies.

In tegenstelling tot vandaag, waar toiletpapier een universeel en vanzelfsprekend product is, was de realiteit in de negentiende eeuw er een van grote variatie en ongelijkheid. De keuze van materiaal werd niet alleen bepaald door effectiviteit, maar vooral door geografie, sociale klasse en lokale beschikbaarheid. Wat de één als normaal beschouwde, kon voor de ander een onbereikbare luxe of juist een primitief overblijfsel zijn.

Deze praktijken zeggen veel over de relatie tussen mens en omgeving, de ontwikkeling van comfort en het begrip van hygiëne vóór de microbiologische revolutie van Louis Pasteur. We kijken naar een wereld waar hergebruik en herbestemming van alledaagse materialen geen keuze, maar een noodzaak was, en waar de zoektocht naar zachtheid en reinheid vaak een ongemakkelijk en pragmatisch karwei bleef.

Welke materialen waren beschikbaar en gebruikelijk?

De keuze voor toiletpapier zoals wij dat nu kennen bestond in de 19e eeuw nog niet breed. De beschikbaarheid van materialen was sterk afhankelijk van geografie, sociale klasse en of men in de stad of op het platteland woonde. Het principe was eenvoudig: gebruik maken van wat voorhanden, betaalbaar en effectief was.

Op het platteland en voor de arbeidersklasse waren natuurlijke materialen het meest gangbaar:

• Stro, hooi of gras: Wijdverspreid en goedkoop, maar vaak ruw en niet erg effectief.



• Mos of gedroogde bladeren: Zachter alternatief waar bosrijk gebied was.



• Oude lappen textiel:Hergebruikte stukken stof of vodden, die werden gewassen en opnieuw gebruikt.



• Maiskolven of schelpen: Regionale opties; maiskolven in gebieden waar mais werd verbouwd, schelpen langs de kust.



• Water: In combinatie met de hand, gevolgd door grondig wassen, was een gebruikelijke methode in veel culturen.

In stedelijke omgevingen en bij de gegoede burgerij zagen we andere gewoonten:

• Krantenpapier, oude drukwerken of cataloguspagina's: De opkomst van de massadrukpers maakte oud papier een veelgebruikt en goedkoop materiaal. De Sears Roebuck-catalogus werd later in de VS beroemd om deze reden.



• Oud papier of zakken: Versleten zakken van jute of papier.



• Gekocht toiletpapier: Tegen het einde van de eeuw kwam geperforeerd, verpakt toiletpapier in zwang bij de welgestelden. Het was echter een luxeproduct. Een bekend voorbeeld was het merk Gayetty's Medicated Paper (VS, 1857), geïmpregneerd met aloë vera.

Een belangrijk onderscheid met vandaag is dat veel van deze materialen niet bedoeld waren om weg te spoelen. Ze werden vaak verzameld in een emmer of tonnetje naast het toilet en later verbrand of op een andere manier afgevoerd. De keuze was een praktische afweging tussen comfort, kosten en beschikbaarheid.

Hoe werd het hygiënisch geregeld in steden versus op het platteland?

De hygiënische voorzieningen en gewoonten in de 19e eeuw werden sterk bepaald door de beschikbaarheid van materialen, de bevolkingsdichtheid en de toegang tot water, wat een groot contrast tussen stad en platteland veroorzaakte.

In de snel groeiende steden was de situatie vaak problematisch. Arbeiderswijken waren overbevolkt en sanitaire voorzieningen schaars. Gemeenschappelijke privaten in achterplaatsen of gangen waren normaal, soms gedeeld door tientallen mensen. Toiletpapier zoals wij dat kennen bestond niet voor de massa. In plaats daarvan gebruikten stedelingen vaak hergebruikte materialen: oude kranten, versleten lappen of vodden die, indien mogelijk, werden uitgespoeld. De beschikbaarheid van water was een kritieke factor; in de betere wijken hadden huizen mogelijk een aftreksysteem en water om na te spoelen, maar in sloppenwijken ontbrak dit volledig.

Op het platteland was er meer ruimte en directe toegang tot natuurlijke materialen, maar ook hier ontbrak luxe. Het buitenprivé, vaak een eenvoudig houten gebouwtje boven een beerput, was standaard. Voor het afvegen werden natuurlijke, beschikbare materialen gebruikt. Dit konden grote bladeren (zoals van kool of klis), mos, hooi, stukken jute of zachte houtkrullen zijn. Soms werden oude corncobs (maïskolven) of gladde stenen gebruikt en daarna schoongemaakt. Riviertjes en beekjes dienden ook voor reiniging.

Het grootste verschil lag in de afvalverwerking en de gevolgen voor de volksgezondheid. In steden leidden de overvolle beerputten en het gebrek aan riolering tot ernstige vervuiling van het grondwater en catastrofale cholera-uitbraken. Op het platteland kon menselijke mest relatief gecontroleerd worden verzameld en gebruikt worden als bemesting op het land, hoewel dit ook besmettingsrisico's met zich meebracht. De stank in steden was overweldigend, terwijl op het platteland de lucht sneller ververste.

Beide omgevingen kenden hun eigen, vaak ontoereikende oplossingen, maar de stedelijke crisis leidde uiteindelijk tot grootschalige sanitaire hervormingen en de ontwikkeling van rioleringssystemen tegen het einde van de eeuw.

Wat waren de kosten en hergebruik van materialen?

De kosten voor persoonlijke hygiëne na het toiletbezoek waren voor de meeste mensen in de 19e eeuw minimaal, maar niet verwaarloosbaar. De keuze voor materiaal werd grotendeels gedicteerd door sociale klasse en geografische locatie.

De arme meerderheid van de bevolking maakte gebruik van gratis of zeer goedkope materialen. Dit waren natuurlijke voorwerpen zoals stenen, mos, schelpen, droge bladeren, sneeuw of handen vol hooi. Hergebruik van deze materialen kwam niet voor; ze werden weggegooid of, op het platteland, soms op de mesthoop gegooid als onderdeel van het afval.

De middenklasse en welgestelden konden zich geproduceerde materialen veroorloven. Het meest voorkomend was oud papier: krantensnippers, versleten rekeningen, of pagina's uit goedkope boekjes en catalogi. Een krant was een eenmalige aankoop die daarna een tweede leven kreeg. Ook katoenen of linnen lappen waren in gebruik, vaak gemaakt van versleten kleding of linnengoed. Deze lappen werden wel hergebruikt: na gebruik werden ze gewassen en opnieuw ingezet, een praktijk die duurzaam was maar hygiënisch twijfelachtig.

Eind 19e eeuw deed het geperforeerde toiletpapier op rollen zijn intrede, maar dit was een duur luxeproduct. Een pakje van 500 vellen kostte ongeveer 50 cent, een aanzienlijk bedrag wanneer een arbeider soms maar een dollar per dag verdiende. Dit wegwerpproduct was uiteraard niet bedoeld voor hergebruik en bleef daarom voorbehouden aan de elite, tot ver in de 20e eeuw.

In de praktijk betekende dit dat hergebruik vooral voorkwam bij textiel, terwijl natuurlijke materialen en (later) commercieel papier als wegwerpartikelen dienden. De kosten waren daarmee niet alleen financieel, maar ook in termen van tijd en moeite voor het wassen en onderhoud van hergebruikte lappen.

Welke gevolgen had dit voor de volksgezondheid?

De hygiënepraktijken rondom ontlasting in de 19e eeuw hadden aanzienlijke en vaak ernstige gevolgen voor de volksgezondheid. Het hergebruik van textiel zoals lompen, krantenpapier of zelfs bladeren was onhygiënisch en kon ziekteverwekkers niet effectief verwijderen. Dit leidde tot een directe en voortdurende besmettingsroute.

De grootste bedreiging vormde de verspreiding van feco-orale ziekten. Bacteriën, virussen en parasitaire eieren (van bijvoorbeeld wormen) werden gemakkelijk via de handen overgedragen op voedsel, drinkwater en huishoudelijke voorwerpen. Dit was een primaire oorzaak van de veelvoorkomende uitbraken van cholera, tyfus en dysenterie, die vooral in dichtbevolkte stedelijke gebieden en arme wijken regelmatig tot epidemieën leidden.

Daarnaast veroorzaakte de ruwe en soms irriterende materialen lokale infecties en huidlaesies. Schaafwonden en scheurtjes rond de anus fungeerden als een open poort voor bacteriën, wat leidde tot abcessen, steenpuisten en andere pijnlijke ontstekingen. In een tijd zonder antibiotica konden dergelijke infecties uitmonden in systemische infecties (bloedvergiftiging) en waren soms fataal.

Het gebrek aan effectieve hygiëne droeg ook bij aan de endemische aanwezigheid van darmparasieten. Worminfecties, zoals spoelwormen en lintwormen, waren wijdverbreid. Deze parasieten ondermijnden de algemene gezondheid door voedingsstoffen te onttrekken, bloedarmoede te veroorzaken en bij kinderen de groei te belemmeren.

Deze gezondheidsproblemen werden versterkt door de overbevolking en gebrekkige sanitaire infrastructuur. Het ontbreken van riolering, stromend water en de aanwezigheid van beerputten in de directe leefomgeving creëerde een vicieuze cirkel van besmetting. De slechte hygiëne bij het afvegen was dus geen op zichzelf staand probleem, maar een cruciale schakel in een groter, dodelijk systeem van ziekteverspreiding.

Veelgestelde vragen:

Wat gebruikten mensen in de 19e eeuw als wc-papier?

In de 19e eeuw was speciaal gemaakt toiletpapier, zoals wij dat nu kennen, zeer zeldzaam. Mensen gebruikten wat voorhanden en herbruikbaar was. Arme gezinnen en plattelandsbewoners gebruikten vaak natuurlijke materialen zoals gras, mos, droge bladeren, vodden of schelpen. Een veelgebruikt alternatief was de 'kranten- of catalogusmethode': oude kranten, gedrukte reclamefolders of de beroemde Sears-roebuck catalogus, die vaak speciaal aan een spijker in het toilet hing. Rijkere huishoudens konden zich soms gekocht linnen of katoenen lappen veroorloven, die na gebruik werden gewassen en hergebruikt. Het eerste commerciële toiletpapier werd pas in 1857 verkocht en was een luxe artikel.

Hoe werd hygiëne rondom dit onderwerp geregeld zonder stromend water?

De hygiëne was fundamenteel anders dan nu. Binnenhuis was een po of een tonnenprivaat gebruikelijk. Na gebruik werd het vuil vaak bedekt met zaagsel of as om geur tegen te gaan, en later geleegd op een mesthoop of in een beerput. Reiniging gebeurde met de beschikbare materialen, gevolgd door handen wassen in een kom water. De algemene lichaamsreiniging was minder frequent. De komst van het spoeltoilet, vooral tegen het einde van de eeuw, veranderde dit geleidelijk, maar waterleiding en riolering waren lang niet overal aanwezig. Persoonlijke hygiëne was meer een kwestie van wekelijks wassen met een waskom.

Was het gebruik van krantenpapier niet oncomfortabel en gevaarlijk?

Ja, het kon zeker oncomfortabel zijn. Het drukinkt van die tijd kon irriterend zijn voor de huid. Het papier was ook veel stroever en harder dan modern toiletpapier. Men moest het vaak kreukelen of vouwen om het enigszins zachter te maken. Het risico op kleine snijwonden of schaafplekken was reëel, vooral bij goedkoop, dun papier. Desondanks was het een goedkoop en ruim beschikbaar alternatief. Mensen met een gevoelige huid of aambeien leden hier waarschijnlijk onder. Het illustreert hoe dagelijkse comfortzaken nu heel anders zijn.

Wanneer en hoe kwam het moderne toiletpapier in gebruik?

Het omslagpunt lag rond het midden en einde van de 19e eeuw. In 1857 verkocht Joseph Gayetty in New York de eerste verpakte vellen medicinale toiletpapier, geïmpregneerd met aloë. Het was duur en geen groot succes. De echte doorbraak kwam met de uitvinding van het perforerende rolletje door de Amerikanen Seth Wheeler in 1871. Dit maakte productie en gebruik eenvoudiger. Toch duurde het nog decennia voordat het wijdverspreid was. Vroege advertenties benadrukten discretie ("een artikel voor de watercloset") omdat praten over lichaamsfuncties onfatsoenlijk was. Pas in de 20e eeuw werd zacht, wegwerptoiletpapier een standaard huisartikel.