De werkelijke staat van het Amsterdamse grachtenwater een feitelijke analyse

De grachten zijn het iconische gezicht van Amsterdam, een UNESCO Werelderfgoed en de levensader van de stad. Toeristen bewonderen hun schoonheid vanaf een boot, bewoners genieten van de unieke aanblik, maar een vraag dringt zich vaak op bij het zien van het groenige water: hoe schoon is dit grachtenwater eigenlijk? Het antwoord is verrassend complex en weerspiegelt de eeuwenlange balans tussen menselijke activiteit en technologische vooruitgang.

Vroeger fungeerden de grachten openlijk als riool en waren ze berucht om hun stank en gezondheidsrisico's. De situatie van vandaag is drastisch verbeterd. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw investeert de stad zwaar in een uitgebreid rioleringsnetwerk en waterzuivering. Het merendeel van het afvalwater wordt nu gezuiverd, wat de grachten heeft getransformeerd van een open riool naar een functionerend watersysteem.

Desondanks is het water geen zwembadkwaliteit. Bij hevige regenval kan het riool overstromen, waardoor verdund afvalwater via overstorten alsnog in de grachten terechtkomt. Daarnaast belandt er zwerfvuil, zoals plastic, fietsen en ander afval, in het water. De schoonheid van de grachten aan de oppervlakte gaat dus soms gepaard met een minder zichtbare realiteit onder water. De vraag naar schoonheid is daarom niet alleen een kwestie van waterkwaliteit, maar ook van ecologisch evenwicht en menselijk gedrag.

Wat drijft er allemaal in het water: afval, fietsen of vis?

Het antwoord is: alle drie, maar in zeer uiteenlopende verhoudingen. Het meest zichtbaar is het zwerfafval. Dit varieert van plastic flesjes, blikjes en verpakkingsmateriaal tot onverwachte objecten zoals winkelwagentjes, meubels of zelfs een complete koelkast. Vooral na drukke weekenden of evenementen neemt de hoeveelheid drijvend afval toe.

Onderaan, op de bodem, ligt een ander bekend fenomeen: de fiets. Jaarlijks halen de gemeentelijke dienaden duizenden fietsen uit de grachten. Niet alle zijn er per ongeluk in beland; een aanzienlijk deel wordt er bewust in gegooid, bijvoorbeeld na diefstal of vandalisme. Het is een hardnekkig probleem dat bijdraagt aan vervuiling door roest en olie.

En de vis? Die is er gelukkig ook, en in grotere aantallen dan velen denken. De Amsterdamse grachten herbergen een verrassend gezond ecosysteem. Naast bekende soorten zoals snoek, baars en brasem, zwemmen er ook paling, zeelt en zelfs zeehonden die via het IJ de grachten in zwemmen. Hun aanwezigheid is een belangrijke bio-indicator voor de waterkwaliteit.

De balans tussen deze elementen is cruciaal. Het vele afval en de wrakken vormen een directe bedreiging voor het waterleven door verstikking, verstrikking of het vrijkomen van schadelijke stoffen. Het voortdurende onderhoud, zoals het legen van de drijvende afvalvangers en het 'vissen' naar fietsen, is essentieel om het water schoon genoeg te houden voor de vissen en andere organismen die de grachten hun thuis noemen.

Hoe werkt het systeem van waterverversing en sluizen?

Het hart van het Amsterdamse waterbeheer is het ingenieuze systeem van waterverversing via sluizen en gemalen. Omdat de grachten stilstaand water zijn, zouden ze zonder deze kunstmatige circulatie snel vervuilen. Het systeem maakt slim gebruik van het peilverschil tussen het IJsselmeer (zoet water) en de stad.

Vers, zuurstofrijk water wordt via de Oranjesluizen in het noorden en de Houthavensluizen aangevoerd vanuit het IJsselmeer. Dit water staat hoger dan het Amsterdamse peil. Door deze sluizen strategisch te openen, stroomt het schone water de grachtengordel in.

Het vervuilde grachtenwater wordt vervolgens via een netwerk van kanalen naar het zuiden geduwd. Daar nemen drie grote gemalen – bij Zeeburg, Coenhaven en Amstelhaven – het over. Deze gemalen pompen het oudere water uit het stadsgebied naar het Noordzeekanaal of het Amsterdam-Rijnkanaal, dat op zijn beurt weer in open verbinding staat met de zee.

Deze continue cyclus van aanvoer en afvoer zorgt voor een complete verversing van het grachtenwater ongeveer eens per week tot eens per maand, afhankelijk van het seizoen en de weersomstandigheden. Zonder dit actieve beheer zou de waterkwaliteit in de historische binnenstad snel achteruitgaan.

Kan je veilig zwemmen op officiële zwemlocaties?

Ja, op officieel aangewezen zwemlocaties (zwemwateren) kan je over het algemeen veilig zwemmen. Deze plekken worden tijdens het zwemseizoen (meestal van 1 mei tot 1 oktober) regelmatig gecontroleerd door de regionale waterbeheerders en de GGD. De kwaliteit van het water wordt getest op bacteriën zoals E. coli en intestinale enterokokken, die gezondheidsklachten kunnen veroorzaken.

De actuele status van elke zwemlocatie is openbaar en altijd online te raadplegen via de website van de provincie of het landelijke zwemwaterportaal. Een locatie krijgt het predicaat 'aanvaardbaar' als de waterkwaliteit voldoet aan de normen. Wanneer er tijdelijk een risico is, bijvoorbeeld na hevige regenval waardoor rioolwater kan overstromen, wordt direct een negatief zwemadvies of waarschuwing afgegeven.

Het is cruciaal om uitsluitend te zwemmen op deze officiële plekken. In de Amsterdamse grachten zijn geen officiële zwemlocaties aangewezen. Het water in de grachten voldoet niet aan de zwemwaternormen en kent extra risico's door bootverkeer, onzichtbare obstakels onder water en een grotere kans op verontreiniging.

Zelfs bij officiële locaties is eigen alertheid belangrijk. Zwem niet na zware regenval, vermijd plekken met veel watervogels (in verband met uitwerpselen), en ga niet het water in met open wonden. Door deze maatregelen en de frequente controles bieden officiële zwemlocaties een veilige en verantwoorde mogelijkheid om in natuurwater te zwemmen.

Veelgestelde vragen:

Wordt het afval uit de grachten opgevist en hoe gebeurt dat?

Ja, dagelijks wordt er afval uit de grachten gevist. De gemeente Amsterdam zet hiervoor speciale 'Kunststofvangers' in: drijvende armen die plastic en ander drijfvuil opvangen voordat het de hoofdgrachten bereikt. Daarnaast varen er meerdere keren per week speciale opruimboten, de zogenaamde 'waterbakken', door de grachtengordel. Deze schepen hebben een opengeslagen voorkant en een lopende band die het drijvende vuil aan boord brengt. Het meest in het oog springend is de werkboot van de stichting 'Plastic Whale', die bedrijfsuitjes organiseert waar deelnemers zelf plastic vissen. Al het opgeviste plastic wordt vervolgens gerecycled. Het meeste afval bestaat uit verpakkingen, blikjes, maar ook fietsen en zelfs koelkasten komen regelmatig naar boven.

Is het water in de grachten veilig om in te zwemmen?

Officieel is zwemmen in de grachten van de binnenstad niet toegestaan en wordt het afgeraden vanwege gezondheidsrisico's. De waterkwaliteit wisselt sterk. Bij hevige regenval kan het riool overstromen, waardoor ongezuiverd afvalwater in de grachten terechtkomt. Dit leidt tot een korte, sterke toename van bacteriën zoals E. coli. De gemeente meet de waterkwaliteit op enkele officiële zwemlocaties buiten de grachtengordel, zoals het Marineterrein. Voor de grachten zelf geldt: het water is schoner dan decennia geleden, maar voorzichtigheid blijft geboden. Incidenteel worden er evenementen zoals het Amsterdam City Swim gehouden, maar dan worden vooraf extra maatregelen genomen en de waterkwaliteit intensief gecontroleerd.

Hoe komt het dat het grachtenwater soms zo vies ruikt en er groen uitziet?

De groene kleur wordt meestal veroorzaakt door algenbloei. Dit gebeurt vooral in warme, droge zomers wanneer het water stil staat en er veel voedingsstoffen (zoals stikstof en fosfaat) in het water zitten. De algen zijn op zich niet gevaarlijk, maar kunnen wel zuurstof aan het water onttrekken. De geur, die het sterkst is bij warm weer, komt vaak door rottende algen of ander organisch materiaal op de bodem. Ook kan bij weinig doorstroming zuurstofloos water uit de sloten rond Amsterdam het grachtenstelsel in komen, wat een rotte-eierenlucht (door waterstofsulfide) met zich meebrengt. De gemeente probeert de doorstroming te verbeteren door vers water vanuit het IJsselmeer in te laten, wat deze problemen vermindert.