Vijf of zes pilaren van het islamitische geloof een verkenning van de discussie

De fundamenten van het islamitische geloof en de praktijk worden traditioneel samengevat in een bekend en wijdverspreid concept: de Vijf Zuilen van de Islam. Deze zuilen – de geloofsbelijdenis (shahada), het gebed (salaat), het geven van aalmoezen (zakaat), het vasten tijdens ramadan (sawm) en de bedevaart naar Mekka (hadj) – vormen de onbetwiste, verplichte kern van aanbidding en plicht voor elke moslim. Zij zijn de ruggengraat van de religieuze praktijk en worden wereldwijd onderwezen.

Echter, wanneer men dieper graaft in de theologische geschriften en met name de sjiitische islamitische traditie, stuit men op een ander, invloedrijk model. Hier wordt vaak gesproken over zes fundamentele plichten. Naast de vijf zuilen die ook soennieten erkennen, voegt de sjiitische leer een zesde, even essentieel principe toe: al-walaya (toewijding) en al-bara'a (afstand nemen). Dit betreft de liefde en loyaliteit aan het Goddelijk leiderschap (Imamaat) van de Ahl al-Bayt (de familie van de Profeet) en hun rechtmatige opvolgers, de Imams, evenals het afstand nemen van hun vijanden.

Deze schijnbare tegenstelling roept geen debat op over de geldigheid van de vijf zuilen, maar illustreert een verschil in benadering en theologische nadruk. Voor soennieten is het concept van het leiderschap voornamelijk een politieke en historische kwestie. Voor sjiieten is het een voortzetting van het spirituele en wereldse leiderschap dat door God is ingesteld, en dus een fundamenteel geloofsartikel (usul ad-din) dat onlosmakelijk verbonden is met de praktische verplichtingen (furu ad-din).

De vraag "vijf of zes?" opent daarom een belangrijk venster op de rijke diversiteit binnen de islamitische traditie. Het antwoord is niet eenduidig, maar hangt af van de theologische school en de interpretatie van wat een "zuil" (rukn) constitueert – een zuiver praktische verplichting of een combinatie van geloofsprincipes en handelingen. Deze discussie benadrukt hoe een schijnbaar eenvoudige vraag kan leiden tot een dieper begrip van de complexe en gelaagde aard van de islamitische wet en theologie.

Zijn er 5 of 6 pilaren van de Islam?

Het klassieke en breed geaccepteerde antwoord binnen de soennitische islam is dat de islam op vijf fundamentele pilaren rust. Deze zijn, zoals overgeleverd door de profeet Mohammed (vrede zij met hem): de geloofsbelijdenis (shahada), het gebed (salaat), het geven van aalmoezen (zakaat), het vasten tijdens ramadan (sawm) en de bedevaart naar Mekka (hadj).

De discussie over een zesde pilaar komt voort uit een theologische en historische nuance. Sommige geleerden, met name binnen de sjiitische islam, beschouwen loyaliteit (walaya) als een essentiële zesde pilaar. Dit concept benadrukt de spirituele en politieke autoriteit van de rechtgeleide imams afkomstig van de familie van de profeet (Ahl al-Bayt). Voor hen is dit een logisch en noodzakelijk vervolg op de shahada.

In de soennitische traditie wordt walaya echter niet als een aparte, zesde pilaar gezien, maar als een inherent onderdeel van het geloof en de geloofsbelijdenis zelf. Daarnaast noemen sommige geleerden jihad (in de breedste betekenis van streven op het pad van God) soms als een zesde pilaar, maar dit wordt algemeen geïnterpreteerd als een belangrijke plicht van collectieve aard (fard kifaya), niet als een fundamentele individuele pilaar (fard 'ayn) zoals de vijf klassieke.

Concluderend: de vijf pilaren vormen de onbetwiste kern van de islamitische praktijk voor de overgrote meerderheid van de moslims wereldwijd. De notie van een zesde pilaar weerspiegelt voornamelijk een specifieke theologische interpretatie binnen bepaalde islamitische scholen, en wordt niet algemeen gedeeld.

De vijf fundamentele pilaren: definitie en bronnen in de Koran en Soennah

De islamitische leer rust op vijf fundamentele pilaren, zoals vastgesteld in de authentieke overlevering van de Profeet Mohammed (vrede zij met hem). In een bekende hadith zei hij: "De islam is gebouwd op vijf (zuilen): de getuigenis dat er geen god is dan Allah en dat Mohammed de boodschapper van Allah is; het verrichten van de gebeden; het geven van de verplichte aalmoezen (zakaat); het vasten in de maand Ramadan; en de bedevaart naar het Huis (de Ka'aba) voor wie daartoe in staat is." Deze pilaren vormen het ondeelbare raamwerk van de praktische aanbidding (ibadah) voor elke moslim.

De eerste pilaar, de geloofsgetuigenis (shahada), is de kern van het islamitisch geloof. De Koran bevestigt dit in Soera Ali Imran (3:18): "Allah getuigt dat er geen god is dan Hij." De verplichting van het gebed (salaat) wordt herhaaldelijk genoemd, zoals in Soera Al-Baqarah (2:43): "En verricht het gebed en geeft de zakaat." Het gebed is de directe verbinding tussen de gelovige en zijn Schepper.

De derde pilaar, zakaat (de verplichte aalmoes), is een sociale en economische verplichting. De Koran koppelt het vaak aan het gebed en preciseert haar doel: "Neem van hun bezittingen een aalmoes om hen daarmee te reinigen en te louteren" (Soera At-Tawbah, 9:103). Het vasten (sawm) tijdens Ramadan is de vierde pilaar en is rechtstreeks geboden in de Koran: "O jullie die geloven, het vasten is jullie verplicht, zoals het ook verplicht was voor hen die voor jullie waren" (Soera Al-Baqarah, 2:183).

De vijfde en laatste pilaar is de bedevaart (hajj) naar Mekka. De verplichting ervan is gebaseerd op het duidelijke Koranvers: "En de bedevaart naar het Huis is een verplichting die mensen Allah verschuldigd zijn, voor wie in staat is erheen te reizen" (Soera Ali Imran, 3:97). De gedetailleerde rituelen van de hajj zijn voornamelijk afgeleid uit de Soennah, via de handelingen en instructies van de Profeet tijdens zijn afscheidsbedevaart.

Elke pilaar vindt dus zijn ondubbelzinnige basis in de primaire bronnen: de Koran als goddelijke openbaring en de Soennah als het praktische voorbeeld. Samen vormen zij de vijf essentiële, verplichte daden van aanbidding die de islamitische identiteit en gemeenschap structureren en versterken.

De kwestie van de zesde pilaar: jihad of geloofsbelijdenis?

De klassieke islamitische theologie erkent vijf fundamentele pilaren (arkan al-Islam). Toch duikt in discussies soms het idee van een 'zesde pilaar' op. Deze kwestie draait meestal om twee concepten: jihad of de geloofsbelijdenis (shahada) zelf.

De shahada als eerste of aparte pilaar?

Sommige geleerden, met name uit de vroege periode, beschouwden de shahada niet als een afzonderlijke pilaar, maar als de fundamentele voorwaarde voor alle andere. De vijf daden (bidden, vasten, etc.) zijn de pijlers van de Islam, terwijl de shahada de pijler van het geloof (Iman) zelf is. In deze zienswijze zijn de 'Vijf Pilaren' de praktische manifestaties. Andere scholen, zoals de dominante soennitische, tellen de shahada wel expliciet mee, wat leidt tot de bekende vijf.

Jihad als mogelijke zesde pilaar?

De verwijzing naar een 'zesde pilaar' gaat vaker over jihad. Het is cruciaal dit te preciseren:

• Jihad betekent strijd of inspanning en kent vele vormen. De 'grote jihad' is de innerlijke strijd tegen eigen zwakheden. De 'kleine jihad' kan een gewapende verdediging zijn onder strikte voorwaarden.



• Het wordt nooit als een formele, rituele pilaar gelijk aan het gebed of de vasten beschouwd in de orthodoxe leer.



• De associatie ontstond deels door bepaalde juridische of historische contexten waar verdediging centraal stond, maar ook door misvattingen en het misbruik van de term door extremistische groeperingen.

Conclusie van de geleerden

De overweldigende consensus (ijma) onder soennitische en sjiitische geleerden door de eeuwen heen blijft bij vijf pilaren. Een opsomming maakt dit duidelijk:

1. Shahada (Geloofsbelijdenis)



2. Salaat (Het gebed)



3. Zakaat (De verplichte aalmoezen)



4. Sawm (Het vasten in Ramadan)



5. Hajj (De bedevaart naar Mekka)

Jihad, hoe belangrijk ook als religieuze plicht in bredere zin, valt niet binnen deze specifieke, rituele categorie. De discussie over een zesde pilaar benadrukt dus vooral de diepgang van het islamitisch recht en de noodzaak van terminologische precisie, eerder dan dat het een werkelijke verandering in de klassieke leer vertegenwoordigt.

Praktisch onderscheid: verplichte handeling versus geloofsovertuiging

De kern van de discussie over vijf of zes zuilen ligt in dit fundamentele onderscheid. De vijf zuilen van de Islam zijn algemeen aanvaard als de verplichte handelingen ('Ibadaat) die de ruggengraat van de islamitische praktijk vormen. Het zijn concrete, waarneembare daden: de geloofsbelijdenis (Shahada), het gebed (Salaat), de armenbelasting (Zakaat), het vasten (Sawm) en de bedevaart (Hadj).

De Zesde Zuil verwijst daarentegen meestal naar het geloof in de Goddelijke Voorbeschikking (Al-Qadar). Dit is een geloofsovertuiging (Imaan) en behoort tot de kern van het theologische geloof. Het is een innerlijke overtuiging, geen uitwendige handeling. Deze overtuiging maakt integraal deel uit van de Zes Zuilen van Imaan, die de geloofsleer definiëren.

Het praktische verschil is dus duidelijk: de vijf zuilen zijn acties die een moslim moet verrichten. Het niet verrichten ervan, met uitzondering van de Shahada, is een ernstige tekortkoming in de praktijk. Het verwerpen van Al-Qadar daarentegen is een tekortkoming in het geloof zelf, omdat het een ontkenning van een fundamenteel geloofsartikel inhoudt.

De verwarring ontstaat omdat de Shahada tot beide categorieën behoort. Het is zowel de eerste en belangrijkste verplichte handeling (een verklaring afleggen) als de allereerste geloofsovertuiging. Hierdoor kan de indruk ontstaan dat een geloofsartikel zoals Al-Qadar ook een 'zuil van de islam' is. In de klassieke, juridische definitie blijft het onderscheid echter strikt: de zuilen van de islam zijn praktische daden, terwijl de zuilen van het geloof overtuigingen zijn.

Veelgestelde vragen:

Wat zijn de vijf zuilen van de islam en waar komen ze vandaan?

De vijf zuilen van de islam vormen de fundamentele religieuze plichten voor elke moslim. Ze zijn gebaseerd op overleveringen (hadith) waarin de profeet Mohammed de islam op deze manier heeft samengevat. De vijf zuilen zijn: de geloofsbelijdenis (shahada), het vijfmaal daags verrichten van het gebed (salaat), het geven van aalmoezen aan de armen (zakaat), het vasten tijdens de maand Ramadan (sawm) en de bedevaart naar Mekka (hadj) voor wie daartoe fysiek en financieel in staat is. Deze handelingen zijn de kern van de islamitische praktijk en worden door de overgrote meerderheid van de moslims wereldwijd erkend.

Ik hoor soms over een 'zesde zuil'. Wat wordt daarmee bedoeld?

De term 'zesde zuil' is geen officieel onderdeel van de klassieke islamitische theologie. Wel wordt hij soms informeel gebruikt om het concept van 'jihad' aan te duiden, wat tot misverstanden leidt. Jihad betekent letterlijk 'inspanning' en heeft een brede betekenis. De belangrijkste vorm is de innerlijke spirituele strijd om een goed mens te zijn. In zeer specifieke historisch-juridische contexten verwees het ook naar gewapende verdediging. Dit staat echter niet op hetzelfde niveau als de vijf verplichte zuilen. Sommige groeperingen hebben de term 'zesde zuil' later gebruikt voor politieke doeleinden, maar dit wordt niet algemeen geaccepteerd binnen de mainstream islamitische leer.

Hoe verhoudt het sjiitische concept van de 'vijf zuilen van de religie' (Furu al-Din) zich tot de soennitische vijf zuilen?

Dat is een goed punt. De sjiitische islam kent inderdaad een ander systeem, vaak 'Furu al-Din' (vertakkingen van het geloof) genoemd. Hierin zijn de praktische verplichtingen uitgebreider. Naast geloofsbelijdenis, gebed, vasten, zakaat en bedevaart, voegen sjiieten vaak andere principes toe. Deze kunnen zijn: het streven naar het goede en verbieden van het verwerpelijke (Amr-bil-Ma'roof), liefde en trouw aan de familie van de profeet (Tawalla), en afstand nemen van de vijanden van het recht (Tabarra). Ook het geloof in het leiderschap (Imamaat) van de twaalf imams is een fundamenteel sjiitisch principe. Hoewel de kern hetzelfde is, legt de sjiitische traditie dus een andere, bredere nadruk op aanvullende religieuze en sociale plichten.